پيش گفتار

قرآن، تنها كتاب آسمانى است كه از تحريف مصون مانده و كلامى است كه بر بلنداى قله فصاحت و بلاغت، هدايت و رستگارى را نويد مى دهد[1] و رمز و راز مكتوم عالم را باز مى گويد.[2]
قرآن، عالى ترين معارف گنجينه غيب را همراه با آهنگى روح نواز به عالميان هديه مى كند.[3]
قرآن، سرشار از حقايقى است كه آدمى جز در پرتو وحى، از آن نصيبى نخواهد داشت. نعمت بزرگى كه پروردگار هستى، عطاى آن را بر زمينيان منّتى بزرگ مى داند.[4]
قرآن، چشمه سار بى پايان و فوران آب حيات است.[5] اكسير سعادت و شراب جاودانگى است. شعاع پرفروغش، روشنى بخش ظلمت كده عالم ملك است.[6]
قرآن، شورانگيزترين نغمه اى است كه جان هاى مشتاق را به خويش مى خواند. آواى آسمانى اش در اعماق وجود حق پويان طنين انداز است و نقبى به سوى نور و آگاهى مى گشايد. مرواريد اشك، اين مستوره مقدس دل هاى پاك را هم چون لطافت شبنمى با طراوت بر گونه ها جارى مى سازد[7] و سرود وجد و ابتهاج را در دل ها مى سرايد.[8] انذارهايش تن و جان خاشعان را به لرزش و اضطراب مى آورد و بشارت هايش، اميد و شوق به رحمت و فضل الهى را بارور مى سازد.
قرآن حزن، شادى، بيم و اميد را در هم مى آميزد و فروغ بى پايان و شور و شتاب را در دل ها مى تاباند و در پرتو اين تحوّل شگرف، جان ها از هدايت و ايمان سرشار مى شوند.[9]
قرآن از زندان تاريك ملك تا اوج تابناك و طربناك ملكوت، راه رستگارى و صراط مستقيم را در آيينه آيه هاى نور، تصوير مى كند و حق پويان پاك نهاد را به ضيافت خويش فرا مى خواند.
چون به جان در رفت جان ديگر شود *** جان كه ديگر شد جهان ديگر شود
همچو حق پنهان و هم پيداست اين *** زنده و پاينده و گوياست اين[10]
جهان شمولى و جاودانگى آيات الهى قرآن، اقتضا مى كند كه در همه دوران ها، محور حل مشكلات و زداينده تاريكى و نادانى و حيرت گمراهى باشد. پيشرفت و تكامل دانش ها از طراوت و تازگى آن نكاهد و محوريت پيام آسمانى را مخدوش نسازد.
در جهان كنونى، با تراكم دانش و انفجار اطلاعات، شاهد شبهه ها و پرسش هاى فراوان و موضوعات گوناگونى هستيم كه جهان پرالتهاب، به ويژه جامعه هاى اسلامى را به چالش فرا خوانده و دل مشغولان حقيقت و دين مداران دردمند را به چاره جويى از قرآن دعوت مى كند.
حوزه هاى علميه، سنگربانان شريعت نبوى و پاسداران انديشه علوى، پاسخ گويى به سؤال ها و شبهه هاى اعتقادى را اصلى ترين رسالت خود دانسته و همواره اين نقش خطير را به زيبايى ايفا كرده اند.
«واحد پاسخ به پرسش هاى قرآنى» در «گروه پژوهش هاى نوآمد» وابسته به «مركز فرهنگ و معارف قرآن» از زير مجموعه هاى دفتر تبليغات اسلامى، يكى از واحدهاى برخاسته از حوزه علميه، در سال 1377 با هدف پاسخ گويى به سؤال هاى عقيدتى كار خود را آغاز كرد.
حاصل تلاش اين واحد، پاسخ گويى به بيش چهل هزار پرسش در زمانى كمتر از شش سال بود. تنوع و گستردگى پرسش ها، كه از حدود دويست شهر از سراسر كشور ارسال شده است، رابطه مطلوب اين مركز با قشرهاى مختلف جامعه اسلامى را نويد مى دهد.
اين تلاش صادقانه كه به گسترش و تداوم ارتباطى صميمى و پرثمر، ميان حوزويان و آحاد مردم انجاميد، حاصل سفارش هاى مؤكد مقام معظم رهبرى، مراجع تقليد و مسئولان بلند پايه نظام جمهورى اسلامى ايران است.
از آن جا كه اين پرسش ها از متن جامعه برخاسته و مى تواند نمايانگر شبهه ها و سؤال هاى اعتقادى رايج عصر ما باشد، گروه پژوهش هاى نوآمد قرآنى تصميم گرفت، تا اين سؤال ها را در مجموعه هاى موضوعى و صنفى[11] مستقل چاپ و منتشر نمايد و در دسترس جويندگان حقايق دينى قرار دهد. اين وظيفه به عهده واحد پژوهش هاى نوين در گروه واگذار شد. در گام اوّل دوازده پروژه مستقل با عنوان مشترك «پرسمان قرآنى» در دستور كار واحد قرار گرفت و بعد از تدوين آيين نامه اجرايى پروژه ها و شناسايى محققان شايسته، كار آغاز شد.
قابل توجه است كه:
1. اختلاف سطح علمى، تفاوت هاى سنى و تنوع فرهنگى پرسش گران، محققان را وا مى داشت كه پاسخ ها را با توجه به ويژگى هاى پرسش گر، سامان دهند; گاه با زبانى ساده و بيانى عاميانه، پاسخ را فهم پذير مى ساخت و زمانى با بيان علمى تخصصى، بلاغت و مطلوبيت پاسخ فراهم مى شد، با اين حال در تدوين اين مجموعه سعى بر اين شد، پاسخ ها تا حد امكان يك دست شود.
2. رسيدن به نظمى كاملا منطقى و تدوينى آرمانى با توجه به اهداف اين مجموعه، كارى بس دشوار مى نمود كه اين مهم با حساسيت فراوان و جلسه هاى متعدد كارشناسى از سوى اين مركز پى گيرى شد و تا حد امكان تأمين گرديد.
3. علاوه بر پاسخ گويى به شبهات و پرسش هاى گسترده، از اهداف ديگر تدوين اين مجموعه، ارائه گزارشى از تلاش محققان براى راه يابى به پاسخى گويا و منطبق با سطح علمى، ويژگى هاى سنى، فضاى روحى و نيازهاى عاطفى پرسش گر است.
4. ممكن است مستند، يا متن ارجاعى برخى از پاسخ ها در نگاه فرزانگان و استادان با كاستى هايى همراه باشد. اين ملاحظات غالباً از نگاه ناظران علمى واحد ياد شده نيز دور نمانده، امّا با توجه به سطح مخاطبان و اصولى كه مى بايست در پاسخ دهى رعايت شود، اين پاسخ ها براى ارسال به پرسش گر و نيز انتشار آن براى عموم، مناسب ارزيابى شده است.
5. عطوفت، شيوايى، اتقان، سادگى، اختصار، استناد و نيز ارجاع پرسش گر به نوشته هاى قابل فهم و در دسترس، اصول مورد توجه اين واحد در مسير شكل گيرى اين پاسخ هاست.
6. مجموعه اى كه هم اكنون پيش روى شماست، پاسخ به پرسش هايى است كه در موضوع معاد در قرآن به اين مركز رسيده است.
بر خود لازم مى دانيم از كليه افرادى كه در تهيه اين مجموعه، مركز را يارى كرده اند، به ويژه آقاى سيد على هاشمى كه عهده دار بازنگارى و تكميل شدند و آقاى احمد نظرى كه در كار گردآورى و تنظيم ابتدايى اهتمام داشتند، و آقايان رضا محمدى و سيد على اكبر حسينى كه پروژه را نظارت كردند تشكر كنيم.
على خراسانى
مسئول مركز فرهنگ و معارف قرآن


[1] (إِنَّ هَـذَا الْقُرْءَانَ يَهْدِى لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِين) (اسراء، آيه 9).
[2] (وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَـبَ تِبْيَـنًا لِّكُلِّ شَىْء) (نحل، آيه 89).
[3] (وَ اتَّبِعُواْ أَحْسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكُم) (زمر، آيه 55).
[4] (لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـتِهِ ى وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَـبَ وَالْحِكْمَة) (آل عمران، آيه 164).
[5] (يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اسْتَجِيبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُم) (انفال، آيه 24).
[6] (وَأَنزَلْنَآ إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا) (نساء، آيه 174); (كِتَـبٌ أَنزَلْنَـهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَى النُّورِ) (ابراهيم، آيه 1).
[7](وَإِذَا سَمِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الْحَقِّ) (مائده، آيه 83).
[8](اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَـبًا مُّتَشَـبِهًا مَّثَانِىَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُم) (زمر، آيه 23).
[9](ذَ لِكَ هُدَى اللَّه) (زمر، آيه 23).
[10] اقبال لاهورى.
[11] مقصود از پروژه هاى موضوعى، مجموعه هايى است كه با عناوينى هم چون: علوم قرآنى، قرائت قرآن، اخلاق در قرآن و ... تنظيم و ساماندهى مى شود و منظور از پروژه هاى صنفى، آن دست از پرسمان هايى است كه با توجه به مقاطع مختلف صنفى و تحصيلى و يا اصناف و مشاغل اجتماعى تنظيم مى شود.