طارق (86) 1 - 4
15. سوگند خداوند به ستاره زحل، بر اثبات قطعى بودن حوادث آستانه
قيامت:
فَلا اُقسِمُ بِالخُنَّس.[18] تكوير (81) 15
شناخت
زحل
16. زحل، ستاره اى مهم و قابل شناخت:
والسَّماءِ والطّارِق * وما اَدركَ
مَا الطّارِق.طارق (86) 1 و 2
17. عدم امكان شناخت و كسب اطّلاع از ويژگيهاى زحل براى همگان:
وما اَدركَ مَا الطّارِق. طارق (86) 2
طلوع
زحل
18. طلوع زحل، در شب:
فَلَمّا جَنَّ عَلَيهِ الَّيلُ
رَءا كَوكَبـًا قالَ هـذا رَبّى فَلَمّا اَفَلَ قالَ لا اُحِبُّ الاَفِلين.[19]انعام (6) 76
والسَّماءِ والطّارِق * وما اَدركَ
مَا الطّارِق * اَلنَّجمُ الثّاقِب.[20]
طارق (86) 1 - 3
19. طلوع زحل در آسمان هفتم و رسيدن نور آن به آسمان دنيا:
اَلنَّجمُ الثّاقِب.[21] طارق (86) 3
عظمت
زحل
20. ستاره زحل، از آفريده هاى با عظمت، نزد پروردگار:
فَلا اُقسِمُ بِالخُنَّس.[22] تكوير (81) 15
والسَّماءِ والطّارِق * وما اَدركَ
مَا الطّارِق * اَلنَّجمُ الثّاقِب. طارق
(86) 1 - 3
غروب
زحل
21. غروب كردن ستاره زحل، حجّت ابراهيم(عليه السلام) بر بطلان
ربوبيّت آن:
فَلَمّا جَنَّ عَلَيهِ الَّيلُ
رَءا كَوكَبـًا قالَ هـذا رَبّى فَلَمّا اَفَلَ قالَ لا اُحِبُّ الاَفِلين. انعام (6) 76
22. غروب ستاره زحل، همانند آهوان دونده و ناپديدشونده، در مخفيگاه
خود:
الجَوارِ الكُنَّس. تكوير (81) 16
محمّد(صلى
الله عليه وآله) و زحل
23. نياز پيامبر(صلى الله عليه وآله) به تعاليم الهى، براى شناخت
حقيقت زحل:
وما اَدركَ مَا الطّارِق. طارق (86) 2
نامهاى
زحل
24. طارق، نامى براى ستاره زحل:
والسَّماءِ والطّارِق * وما اَدركَ
مَا الطّارِق.طارق (86) 1 و 2
25. «خنّس» نامى براى ستاره زحل:
نور
زحل
26. زحل، سيّاره اى نورانى و درخشان:
اَلنَّجمُ الثّاقِب.[23] طارق (86) 3
زخم =>
جراحت
زردشتيان => مجوس
زردى =>
رنگ
زره
زره، جامه اى جنگى داراى آستين كوتاه و مركّب از حلقه هاى ريز فولادى
(آهنى كه از 2 تا 5/2 درصد ذغال همراه دارد[24])، و
آن را هنگام جنگ بر روى لباسهاى ديگر مى پوشيدند.[25] در
اين مدخل از واژه هاى «لبوس»، «سابغات» و «سرابيل» استفاده شده است.
جنس
زره
1. زره، وسيله اى ساخته شده از آهن:
ولَقَد ءاتَينا داوودَ مِنّا
فَضلاً...واَلَنّا لَهُ الحَديد * اَنِ اعمَل سـبِغـت وقَدِّر فِى السَّردِ... .[26]سبأ (34) 10 و 11
زره
در جنگ => همين مدخل، نقش زره
زره
سازى
2. صنعت زره سازى از دستاوردهاى داود(عليه السلام):
... وسَخَّرنا مَعَ داوودَ الجِبالَ... * وعَلَّمنـهُ صَنعَةَ
لَبوس لَكُم... . انبياء (21) 79 و 80
ولَقَد ءاتَينا داوودَ مِنّا
فَضلاً... * اَنِ اعمَل سـبِغـت وقَدِّر فِى السَّردِ... . سبأ (34) 10 ـ 11
تعليم زره سازى => همين مدخل، زره سازى، زره سازى داود(عليه السلام)
زره سازى داود(عليه السلام)
3. نرم شدن آهن براى داود(عليه السلام) زمينه ساز زره سازى آن
حضرت:
ولَقَد ءاتَينا داوودَ مِنّا
فَضلاً ... واَلَنّا لَهُ الحَديد * اَنِ اعمَل سـبِغـت وقَدِّر فِى السَّردِ... .سبأ (34) 10 و 11
4. نرم شدن آهن و زره سازى داود(عليه السلام) فضيلت اعطاء شده از
سوى خداوند به وى:
ولَقَد ءاتَينا داوودَ مِنّا
فَضلاً ... واَلَنّا لَهُ الحَديد * اَنِ اعمَل سـبِغـت وقَدِّر فِى السَّردِ... .سبأ (34) 10 و 11
نعمت
زره
7. صنعت زره سازى و زره نعمتى الهى براى انسان:
واللّهُ جَعَلَ لَكُم... سَربيلَ
تَقيكُمُ الحَرَّ وسَربيلَ تَقيكُم بَأسَكُم كَذلِكَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيكُم
لَعَلَّكُم تُسلِمون. نحل (16) 81
وعَلَّمنـهُ صَنعَةَ لَبوس لَكُم
لِتُحصِنَكُم مِن بَأسِكُم فَهَل اَنتُم شـكِرون. انبياء (21) 80
ولَقَد ءاتَينا داوودَ مِنّا
فَضلاً ... واَلَنّا لَهُ الحَديد * اَنِ اعمَل سـبِغـت... . سبأ (34) 10 و 11
8. زره نعمتى شايسته شكرگزارى:
واللّهُ جَعَلَ لَكُم... سَربيلَ
تَقيكُمُ الحَرَّ وسَربيلَ تَقيكُم بَأسَكُم كَذلِكَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيكُم
لَعَلَّكُم تُسلِمون * يَعرِفونَ نِعمَتَ اللّهِ ثُمَّ يُنكِرونَها واَكثَرُهُمُ
الكـفِرون. نحل (16) 81 و 83
وعَلَّمنـهُ صَنعَةَ لَبوس لَكُم
لِتُحصِنَكُم مِن بَأسِكُم فَهَل اَنتُم شـكِرون. انبياء (21) 80
9. زره از عوامل اتمام نعمت خدا براى انسان:
واللّهُ جَعَلَ لَكُم... سَربيلَ
تَقيكُمُ الحَرَّ وسَربيلَ تَقيكُم بَأسَكُم كَذلِكَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ
عَلَيكُم... .نحل (16) 81
10. تفكّر و تأمّل در نعمتهاى الهى مانند نعمت زره موجب اسلام
آوردن:
واللّهُ جَعَلَ لَكُم... سَربيلَ
تَقيكُمُ الحَرَّ وسَربيلَ تَقيكُم بَأسَكُم كَذلِكَ يُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَيكُم
لَعَلَّكُم تُسلِمون. نحل (16) 81
نقش
زره
11. زره، وسيله اى دفاعى در مقابل دشمن در ميدان جنگ:
واللّهُ جَعَلَ لَكُم... سَربيلَ
تَقيكُمُ الحَرَّ وسَربيلَ تَقيكُم بَأسَكُم... .[27]
نحل (16) 81
وعَلَّمنـهُ صَنعَةَ لَبوس لَكُم
لِتُحصِنَكُم مِن بَأسِكُم فَهَل اَنتُم شـكِرون. انبياء (21) 80
زَعْرتا =>
دختران لوط
زقّوم
زقّوم، نام درختى است كه داراى برگهاى كوچك و تلخ و بد بو است و شيره اى
دارد، كه وقتى به بدن انسان مى رسد، ورم مى كند و در سرزمين تهامه و بلاد خشك و بى
باران مى رويد و در قرآن، درختى است واقع شده در قعر جهنّم با ويژگيهاى خاصّ آن،[28]
تشبيه
زقّوم
1. شكوفه و ثمره درخت زقّوم، همانند سرهاى شياطين در زشتى و
ترسناكى:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * طَـلعُها كَاَنَّه رُءوسُ الشَّيـطين. صافّات (37) 62 و 65
2. خوراك زقّوم در درون دوزخيان، همانند مس گداخته در شكمها:
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم * كالمُهلِ يَغلى فِى البُطون * كَغَلىِ الحَميم.دخان (44) 43 - 46
3. جوشش زقّوم در درون دوزخيان، همانند جوشش آبهاى داغ:
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم * كالمُهلِ يَغلى فِى البُطون * كَغَلىِ الحَميم.دخان (44) 43 - 46
درخت
زقّوم
4. زقّوم، درختى در جهنّم:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * اِنَّها شَجَرَةٌ تَخرُجُ فى اَصلِ الجَحيم. صافّات (37) 62 و 64
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم.دخان (44) 43 و 44
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم * فَمالِـونَ مِنهَا
البُطون.واقعه (56) 51 - 53
امتحان با درخت زقّوم
5. درخت زقّوم، وسيله امتحان و آزمايش مشركان:
واِذ قُلنا لَكَ اِنَّ رَبَّكَ
اَحاطَ بِالنّاسِ وما جَعَلنَا الرُّءيَا الَّتى اَرَينـكَ اِلاّ فِتنَةً لِلنّاسِ
والشَّجَرَةَ المَلعونَةَ فِى القُرءانِ ونُخَوِّفُهُم فَما يَزيدُهُم اِلاّ
طُغيـنـًا كَبيرا.[32]اسراء (17) 60
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * اِنّا جَعَلنـها فِتنَةً لِلظّــلِمين.[33]صافّات (37) 62 و 63
پذيرايى با درخت زقّوم
6. درخت زقّوم، خوراكى براى پذيرايى از دوزخيان:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * فَاِنَّهُم لاَكِلونَ مِنها فَمالِـونَ مِنهَا البُطون.صافّات (37) 62 و 66
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم * فَمالِـونَ مِنهَا
البُطون.واقعه (56) 51 - 53
ترسناكى درخت زقّوم
7. درخت زقّوم، داراى شكوفه هايى زشت و ترسناك:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * طَـلعُها كَاَنَّه
تغذيه از درخت زقّوم
8. تغذيه از درخت زقّوم، وسيله عذاب كردن دوزخيان:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * فَاِنَّهُم لاَكِلونَ مِنها فَمالِـونَ مِنهَا البُطون.صافّات (37) 62 و 66
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم * كالمُهلِ يَغلى فِى البُطون * كَغَلىِ الحَميم.دخان (44) 43 - 46
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم * فَمالِـونَ مِنهَا
البُطون.واقعه (56) 51 - 53
9. درخت زقّوم، غذاى گناه پيشگان در دوزخ:
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم.دخان (44) 43 و 44
10. درخت زقّوم، منبع تغذيه گمراهان تكذيبگر:
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم. واقعه (56) 51 و 52
11. گمراهان تكذيبگر حق، در تلاش براى پر كردن شكم خود از خوراك
درخت زقّوم از فرط گرسنگى:
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم * فَمالِـونَ مِنهَا
البُطون.[34]واقعه (56) 51 - 53
12. پر شدن شكم دوزخيان از خوراك درخت زقّوم در پى تغذيه از آن:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * فَاِنَّهُم لاَكِلونَ مِنها فَمالِـونَ مِنهَا البُطون.صافّات (37) 62 و 66
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم * فَمالِـونَ مِنهَا
البُطون.واقعه (56) 51 - 53
13. دچار شدن دوزخيان ستمگر به تشنگى شديد در اثر تغذيه از درخت
زقّوم:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * اِنّا جَعَلنـها فِتنَةً لِلظّــلِمين * فَاِنَّهُم
لاَكِلونَ مِنها فَمالِـونَ مِنهَا البُطون * ثُمَّ اِنَّ لَهُم عَلَيها لَشَوبـًا
مِن حَميم. صافّات (37) 62 و 63 و 66 و
67
لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم *
فَمالِـونَ مِنهَا البُطون * فَشـرِبونَ عَلَيهِ مِنَ الحَميم * فَشـرِبونَ شُربَ
الهيم. واقعه (56) 52 - 55
حرارت زايى درخت زقّوم
14. خوراك درخت زقّوم، موجب حرارت زياد در شكم گناهكاران، همانند
آبهاى جوشان و داغ:
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم * كالمُهلِ يَغلى فِى البُطون * كَغَلىِ الحَميم.دخان (44) 43 - 46
رويش درخت زقّوم
15. جهنّم، مكان رويش درخت زقّوم:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * اِنَّها شَجَرَةٌ تَخرُجُ فى اَصلِ الجَحيم. صافّات (37) 62 و 64
شكوفه درخت زقّوم
16. شكوفه و ثمره درخت زقّوم، همانند سرهاى شياطين در زشتى:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * طَـلعُها كَاَنَّه
عذاب با درخت زقّوم
17. درخت زقّوم وسيله اى براى عذاب كردن كافران و ستمگران:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * اِنّا جَعَلنـها فِتنَةً لِلظّــلِمين.[35]صافّات (37) 62 و 63
18. پيروى از پدران گمراه از عوامل گرفتارى به عذاب، با درخت
زقّوم:
اَذلِكَ خَيرٌ نُزُلاً اَم
شَجَرَةُ الزَّقّوم * فَاِنَّهُم لاَكِلونَ مِنها فَمالِـونَ مِنهَا البُطون *
اِنَّهُم اَلفَوا ءاباءَهُم ضالّين.[36]
صافّات (37) 62 و 66 و 69
19. گمراهى و تكذيب قيامت، سبب تغذيه جهنّميان از درخت زقّوم:
ثُمَّ اِنَّكُم اَيُّهَا
الضّالّونَ المُكَذِّبون * لاَكِلونَ مِن شَجَر مِن زَقّوم. واقعه (56) 51 و 52
20. گناه پيشگى، عامل ابتلاى جهنّميان به عذاب زقّوم:
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقّوم * طَعامُ
الاَثيم.دخان (44) 43 و 44
نقش
زقّوم => همين مدخل، درخت زقّوم، حرارت زايى درخت زقّوم
[1]. «لقوم يعلمون»
يعنى براى مردمى كه با زبان عربى آشنايى داشته باشند، از آنجا كه از آوردن مانند
آن عاجزاند به اعجاز قرآن پى مى برند. (مجمع البيان، ج 9 - 10 ، ص 4)
[2]. امام باقر(عليه
السلام) از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) درباره «عُرُباً» حديثى بيان مى كند كه
فرمودند: كلام حوريان بهشتى عربى است. (الدّرّالمنثور، ج 8 ، ص 18)
[3]. مقصود از
«يسّرناه بلسانك» نزول قرآن به زبان پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه همان زبان عربى
است، مى باشد تا شناخت قرآن براى مردم آسان باشد. (مجمع البيان، ج 5 - 6 ، ص 823)
[4]. از اين كه
خداوند اين كتاب را به خود نسبت مى دهد، اهميّت خاص آن فهميده مى شود.
[5]. بنا بر اينكه
مقصود از «الذّكر» تورات باشد چنانكه اين نام در قرآن بر تورات اطلاق شده است.
(انبياء، آيه 48)
[6]. پيامبر(صلى الله
عليه وآله) فرمودند: «...امّا بيست، مقصود بيستم ماه رمضان است كه در آن زبور بر
داود نازل شده و اين سخن خدا در قرآن است كه مى فرمايد: «وآتينا داود زبوراً ...».
(بحارالانوار، ج 9، ص 341، ح 20)
[7]. النّسب، ص 205؛
الطّبقات، ج 3، ص 100 - 103؛ اسدالغابه، ج 2، ص 196 - 199.
[8]. تاريخ يعقوبى، ج
2، ص 178 - 180؛ تاريخ طبرى، ج 2، ص 451.
[9]. اسباب النّزول،
واحدى، ص 135؛ جامع البيان، ج 4، جزء 5، ص 218؛ مجمع البيان، ج 3 - 4، ص 106؛
الدّرّالمنثور، ج 2، ص 585.
[10]. لغت نامه، ج 8 ،
ص 11233، «زحل».
[11]. بر حسب روايتى
از على(عليه السلام) كلمه «الخنّس» در قرآن به پنج ستاره كه يكى از آنها «زحل» است
معنا شده است. (تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 517، ح 21) «خنّس» جمع «خانس» و به معناى
منقبض شدن و پنهان گشتن است. (لسان العرب، ج 4، ص 231، «خنّس») «كنّس» جمع «كانس»
به معناى چيزى است كه پنهان مى شود. اين كلمه از «كنّس الظبى» گرفته شده است؛ يعنى
آهو خود را در «كناس» [پناهگاه]
خود پنهان و استتار كرد. (النّهايه، ابن اثير)
[12]. بنا بر قولى،
مقصود از «كوكب» سيّاره زحل [مشترى] است. (مجمع البيان، ج 3 - 4، ص 500)
[13]. «جوارى» [جمع «جاريه»]
است و «جَرْى» حركت سريع است. توصيف سيّارات به اوصاف «خنّس»، «جوارى» و «كنّس» از
اين جهت است كه در حركتشان بر حسب آنچه ما مى بينيم استقامت، رجعت و اقامت دارند.
و اين در زمانى است كه مقدارى از حركت باز مى ايستند همان گونه كه حيوانات وحشى به
لانه هاى خويش باز مى گردند. (الميزان، ج 20، ص 216 - 217)
[14]. «الجوار» [به معناى جريان داشتن]
صفت براى «خنس» [زحل]
است، زيرا زحل در فلك خود جريان و حركت دارد. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 677)
[15]. بنا بر احتمالى،
مقصود از «نجم ثاقب» در آيه شريفه «زحل» است. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 714)
[16]. مراد از ضمير در
«إنّه» قرآن و مقصود از «رسول» جبرئيل(عليه السلام) است و آيه «إنّه لقول ...»
جواب از قسم است. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 677)
[17]. آيه «و ما
صاحبكم ...» عطف بر جواب قسم «إنّه لقول رسول كريم» است. (همان، ج 9 - 10، ص 676)
[18]. «فلا اقسم»
تأكيد بر مطالب ذكر شده در آيات پيشين است. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 178)
[19]. بنا بر قولى،
مقصود از «كوكباً» سيّاره زحل است. (همان، ج 3 - 4، ص 500)
[20]. در احتمالى
مقصود از «النّجم الثّاقب» ستاره «زحل» است. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 714)
[21]. در روايتى از
امام صادق(عليه السلام) آمده است كه محل طلوع زحل در آسمان هفتم است و آن با نورش،
آسمانها را مى شكافد تا به آسمان دنيا برسد. از اين جهت، خداوند آن را نجم ثاقب [ستاره شكافنده]
ناميده است. (البرهان، ج 5، ص 631 ، ح 1)
[22]. سوگند خداوند،
حاكى از عظمت چيزى است كه به آن سوگند ياد شده است.
[23]. «نجم ثاقب»،
سيّاره اى نورانى است و در احتمالى ستاره «زحل» است. (مجمع البيان، ج 9 - 10، ص 714)
[24]. فرهنگ فارسى، ج 2،
ص 2586، «فولاد».
[25]. فرهنگ فارسى، ج 2،
ص 1737 - 1738، «زره».
[26]. «سابغات» صفت
براى موصوف محذوف است كه همان («دروع» جمع «درع») و نيز سرد ساختن زره آهنى مى باشد.
(تفسير التحريروالتنوير، ج 22، جزء 22، ص 26)
[27]. مراد از
«سرابيل» زره هايى از آهن است. (مجمع البيان، ج 5 - 6 ، ص 583)
[28]. الميزان، ج 17،
ص 140.
[29]. صافات (37) 62 و
دخان (44) 43.
[30]. واقعه (56) 52.
[31]. اسراء (17) 60 .
[32]. در احتمالى،
مقصود از «شجره ملعونه»، درخت زقّوم است و مقصود از «ناس» مشركان اند. (تفسير
التحريروالتنوير، ج 14، ص 117؛ جوامع الجامع، ج 2، ص 335)
[33]. برداشت فوق،
مبتنى بر اين است كه فتنه به معناى امتحان باشد. مؤيّد آن، مطلبى است كه مفسّران
در شأن نزول آيه نقل كرده اند. ابوجهل هنگامى كه كلمه «زقّوم» را با اوصافى كه
قرآن براى آن نقل مى كند، شنيد آن را به تمسخر گرفت. (التّبيان، ج 8 ، ص 502؛ مجمع
البيان، ج 7 - 8 ، ص 696)
[34]. پر كردن شكمها
از زقّوم از شدّت گرسنگى مى باشد. (زبدة التّفاسير، ج 6 ، ص 576)
[35]. «فتن» به معناى
وارد كردن طلا در آتش، براى جدا كردن ناخالصى آن مى باشد و در وارد كردن انسان در
آتش، استعمال شده است. (مفردات، ص 623 ، «فتن»)
[36]. جمله «اِنّهم
اَلفَوا ...» تعليل، براى «لآكلون منها...» و عذابهاى ذكر شده در دو آيه بعدى است.
(الميزان، ج 17، ص 141)