فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 85
خمر
خمر در لغت به معناى پوشاندن شىء[1] و در
اصطلاح فقها، هر نوشيدنى مست كننده و زايل كننده عقل است.[2]
در اين مدخل از واژه «خمر» و «سَكَر» استفاده شده است.
احكام
خمر
1. پرسش مردم از پيامبر(صلى الله عليه وآله)، در مورد حكم نوشيدن
خمر:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... . بقره (2) 219
2. حرمت آشاميدن خمر:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ
والمَيسِرِ قُل فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ومَنـفِعُ لِلنّاسِ واِثمُهُما اَكبَرُ مِن نَ
فعِهِما ... . بقره (2) 219
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
اِنَّمَا الخَمرُ...رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّيطـنِ فَاجتَنِبوهُ ... . مائده (5) 90
قُل اِنَّما حَرَّمَ رَبِّىَ ...
الاِثمَ... .[3] اعراف (7) 33
3. بيان احكام و خواصّ خمر، از آيات الهى:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ومَنـفِعُ لِلنّاسِ واِثمُهُما اَكبَرُ مِن نَفعِهِما ...
كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الأيـتِ ... . بقره (2) 219
4. بيان احكام خمر و خواص آن، زمينه اى براى تفكر:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ومَنـفِعُ لِلنّاسِ واِثمُهُما اَكبَرُ مِن نَفعِهِما ...
كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الأيـتِ لَعَلَّكُم تَتَفَكَّرون.بقره (2) 219
5. ورود به مسجد با حال مستى به وسيله شرب خمر، حرام و مورد نهى
خداوند:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا
تَقرَبوا الصَّلوةَ واَنتُم سُكـرى حَتّى تَعلَموا ما تَقولونَ... .[4] نساء (4) 43
6. بطلان نماز خواندن در حال مستى، به وسيله شرب خمر:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا
تَقرَبوا الصَّلوةَ واَنتُم سُكـرى حَتّى تَعلَـموا ما تَقولونَ ... .[5]نساء (4) 43
پليدى
خمر
7. خمر و شراب، پديده اى پليد و ناپاك:
...اِنَّمَا الخَمرُ...رِجسٌ ... . مائده (5) 90
تحريم
خمر
فلسفه تحريم خمر
1. پليدى
8. پليدى خمر، ملاك و فلسفه تحريم آن از سوى خداوند:
...اِنَّمَا الخَمرُ...رِجسٌ...فَاجتَنِبوهُ... . مائده (5) 90
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 86
2. عمل
شيطانى
9. عمل شيطانى بودن شرب خمر، از ملاكهاى حرمت آن:
...اِنَّمَا الخَمرُ ... مِن عَمَلِ الشَّيطـنِ فَاجتَنِبوهُ... .مائده (5) 90
تهيّه
خمر
10. فشردن (انگور براى تهيّه) خمر، رؤياى يكى از دو زندانى همبند
يوسف:
ودَخَلَ مَعَهُ السِّجنَ فَتَيانِ
قالَ اَحَدُهُما اِنّى اَرنى اَعصِرُ خَمرًا ... . يوسف (12) 36
11. انگور، از منابع تهيه خمر:
ومِن ثَمَرتِ ... والاَعنـبِ
تَتَّخِذونَ مِنهُ سَ كَرًا ... . نحل (16)
67
12. خرما، از منابع تهيّه خمر:
ومِن ثَمَرتِ النَّخيلِ ...
تَتَّخِذونَ مِنهُ سَكَرًا... .نحل (16)
67
خمر
در بهشت => بهشت، آشاميدنيهاى بهشت، شراب
شرب
خمر
13. اجتناب از شرب خمر، زمينه رسيدن به رستگارى:
...اِنَّمَا الخَمرُ...رِجسٌ...فَاجتَنِبوهُ لَعَلَّكُم تُفلِحون. مائده (5) 90
14. شرب خمر، از گناهان كبيره:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ... واِثمُهُما اَكبَرُ ... . بقره (2) 219
15. شرب خمر، كردارى شيطانى:
...اِنَّمَا الخَمرُ ... مِن عَمَلِ الشَّيطـنِ ... .مائده (5) 90
آثار شرب خمر
1. دشمنى
16. دشمنى و عداوت بين انسانها، پيامد شرب خمر:
اِنَّما يُريدُ الشَّيطـنُ اَن
يوقِعَ بَينَكُمُ العَدوةَ والبَغضاءَ فِى الخَمرِ ... . مائده (5) 91
2. مانع
خير
17. شراب خوارى، منشأ كندى و بازماندن انسان از ثواب و خير:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ...
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ...اِثمُهُما اَكبَرُ ... .[6]بقره (2) 219
3. مانع
نماز
18. بازداشتن از نماز، از آثار شرب خمر:
اِنَّما يُريدُ الشَّيطـنُ...فِى
الخَمرِ ... ويَصُدَّكُم ... وعَنِ الصَّلوةِ فَهَل اَنتُم مُنتَهون.مائده (5) 91
4. مانع
ياد خدا
19. بازداشتن از ياد خدا، از آثار شرب خمر:
اِنَّما يُريدُ الشَّيطـنُ ... فِى
الخَمرِ...ويَصُدَّكُم عَن ذِكرِ اللّهِ ... . مائده (5) 91
5. مستى
20. شرب خمر، موجب مستى و بى خبرى و فقدان شعور در انسان:
...لا تَقرَبوا الصَّلوةَ واَنتُم سُكـرى حَتّى تَعلَموا ما
تَقولونَ ... . نساء (4) 43
ومِن ثَمَرتِ النَّخيلِ والاَعنـبِ
تَتَّخِذونَ مِنهُ سَكَرًا... . نحل (16)
67
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 87
6 .
مفاسد
21. شرب خمر، درپى دارنده مفاسد:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
اِنَّمَا الخَمرُ ... مِن عَمَلِ الشَّيطـنِ فَاجتَنِبوهُ لَعَلَّكُم تُفلِحون.[7]مائده (5) 90
تاريخ شرب خمر
22. شرب خمر، كارى رايج در مصر باستان:
يـصـحِبَىِ السِّجنِ اَمّا
اَحَدُكُما فَيَسقى رَبَّهُ خَمرًا ... .[8]يوسف (12) 41
23. رواج شرب خمر، در عصر بعثت:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ... .بقره (2) 219
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
اِنَّمَا الخَمرُ...رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّيطـنِ فَاجتَنِبوهُ ... . مائده (5) 90
ومِن ثَمَرتِ النَّخيلِ والاَعنـبِ
تَتَّخِذونَ مِنهُ سَكَرًا ... . نحل (16)
67
ضرر شرب خمر
24. بيشتر بودن ضرر شراب خوارى، نسبت به منافع آن:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ... واِثمُهُما اَكبَرُ مِن نَفعِهِما ... .[9] بقره (2) 219
منافع
خمر
25. كمتر بودن منافع خمر، نسبت به ضرر آن:
يَسـَلونَكَ عَنِ الخَمرِ ... قُل
فيهِما اِثمٌ كَبيرٌ ومَنـفِعُ لِلنّاسِ واِثمُهُما اَكبَرُ مِن نَفعِهِما ... .بقره (2) 219
نيز => مستى
خمس
خمس در لغت به معناى يك پنجم است[10] و
در اصطلاح، حقّى است كه خداوند براى خود و بنى هاشم در اموال مردم قرار داده است.[11]
در اين مدخل از واژه «خُمُس» استفاده شده است.
احكام
خمس
1. وجوب پرداخت خمسِ استفاده هاى مالى، هر چند اندك، از ناحيه
استفاده برنده:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... .[12]انفال (8) 41
2. وجوب پرداخت خمس غنايم جنگى، از ناحيه پيكارگران مسلمان:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... . انفال
(8) 41
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 88
3. مطيع بودن در مورد حكم خمس غنايم، شرط ايمان حقيقى به خدا:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ
وابنِ السَّبيلِ اِن كُنتُم ءامَنتُم بِاللّهِ وما اَنزَلنا عَلى عَبدِنا ... .[13] انفال (8) 41
نيز => همين مدخل، مصارف خمس، موارد تعلّق خمس
علم به احكام خمس
4. ضرورت توجّه مؤمنان، به دانستن احكام شرعى خمس:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ
وابنِ السَّبيلِ ... . انفال (8) 41
پرداخت
خمس
زمينه هاى پرداخت خمس
1. ايمان
به آيات
5. ايمان به آيات نازل شده بر پيامبر(صلى الله عليه وآله)، منشأ
پرداخت خمس:
...فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ... اِن كُنتُم ءامَنتُم ...
وما اَنزَلنا عَلى عَبدِنا ... . انفال
(8) 41
2. ايمان
به خدا
6. ايمان به خداوند، باعث پرداخت خمس:
واعلَموا ... فَاَنَّ لِلّهِ
خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ... اِن كُنتُم ءامَنتُم بِاللّهِ ... . انفال (8) 41
3. علم
7. علم مؤمنان به احكام خمس، زمينه پرداخت آن:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ
وابنِ السَّبيلِ اِن كُنتُم ءامَنتُم بِاللّهِ وما اَنزَلنا عَلى عَبدِنا يَومَ
الفُرقانِ يَومَ التَّقَى الجَمعانِ واللّهُ عَلى كُلِّ شَىء قَدير. انفال (8) 41
مصارف
خمس
1. امام
معصوم(عليه السلام)
8. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به امام معصوم(عليه السلام):
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى... .[14] انفال (8) 41
9. اختصاص سهمى از خمس استفاده هاى مالى به امام (ذى القربى):
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ
وابنِ السَّبيلِ اِن كُنتُم ءامَنتُم بِاللّهِ وما اَنزَلنا عَلى عَبدِنا يَومَ
الفُرقانِ يَومَ التَّقَى الجَمعانِ واللّهُ عَلى كُلِّ شَىء قَدير.[15] انفال (8) 41
2. خدا
10. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به خداوند:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... . انفال
(8) 41
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 89
3. درراه
ماندگان از خاندان پيامبر
11. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به راه ماندگان خاندان پيامبر:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... وابنِ السَّبيلِ ... . انفال (8) 41
4.
محمّد(صلى الله عليه وآله)
12. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به محمّد(صلى الله عليه وآله):
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ... . انفال (8) 41
5.
مساكين از خاندان پيامبر
13. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به مساكين خاندان پيامبر:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... والمَسـكينِ ... . انفال (8) 41
6 .
يتيمان خاندان پيامبر
14. اختصاص سهمى از خمس غنايم، به يتيمان خاندان پيامبر:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ... واليَتـمى ... . انفال (8) 41
موارد
تعلّق خمس
1.
درآمدهاى مالى
15. فوايد و درآمدهاى مالى هر انسان، از موارد تعلّق خمس:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ... .[16]
انفال (8) 41
2. غنايم
جنگى
16. غنايم جنگى، از موارد تعلّق خمس:
واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن
شَىء فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ... .[17]
انفال (8) 41
خندق / غزوه => احزاب / غزوه
خنده
خنده، ضدّ گريه، حالتى كه در انسان به واسطه شعف، خوشحالى و بشاشت پيدا مى
شود و در آن حالت، لبها و دهان به حركت مى آيد و غالباً اين حالت با آواز مخصوص
همراه است.[18]
در اين مدخل از مشتقّات «ضِحك» استفاده شده است.
خنده
استهزاآميز => همين مدخل، خنده در قيامت، خنده فرعونيان، خنده
كافران، خنده مشركان، خنده مكذّبان
خنده
در قيامت
1. بعضى از چهره ها، خندان و بسيار مسرور، در قيامت:
وُجوهٌ يَومَئِذ... * ضاحِكَةٌ
مُستَبشِرَة.عبس (80) 38 و 39
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 90
2. خنده استهزاآميز مؤمنان به كافران در روز قيامت، پيامد خنده
استهزاآميز كافران به آنان در دنيا:
اِنَّ الَّذينَ اَجرَموا كانوا
مِنَ الَّذينَ ءامَنوا يَضحَكون * فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ الكُفّارِ
يَضحَكون. مطففين (83) 29 و 34
خنده
ساره
3. خنده شادمانه همسر ابراهيم (ساره)، پس از شنيدن بشارت فرشتگان
به فرزنددار شدن وى:
...قالوا لا تَخَف اِنّا اُرسِلنا اِلى قَومِ لوط * وامرَاَتُهُ
قائِمَةٌ فَضَحِكَت فَبَشَّرنـها بِاِسحـقَ... .[19]
هود (11) 70 و 71
4. خنده همسر ابراهيم (ساره)، به سبب تعجّب از غفلت قوم لوط، از
نزديك بودن عذاب:
...قالوا لا تَخَف اِنّا اُرسِلنا اِلى قَومِ لوط * وامرَاَتُهُ
قائِمَةٌ فَضَحِكَت ... .[20] هود (11) 70 و 71
5. خنده شادمانه همسر ابراهيم (ساره)، پس از زوال خوف از همسرش:
فَلَمّا رَءا اَيدِيَهُم لا تَصِلُ
اِلَيهِ نَكِرَهُم واَوجَسَ مِنهُم خيفَةً قالوا لا تَخَف اِنّا اُرسِلنا اِلى
قَومِ لوط * وامرَاَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَت... .[21]هود (11) 70 و 71
خنده
سليمان(عليه السلام)
6. لبخند و خنده سليمان(عليه السلام)، به سبب تعجّب از سخن مورچه:
...قالَت نَملَةٌ يـاَيُّهَا النَّملُ ادخُلوا مَسـكِنَكُم لا يَحطِمَنَّكُم
سُلَيمـنُ وجُنودُهُ وهُم لا يَشعُرون * فَتَبَسَّمَ ضاحِكـًا مِن قَولِها... .[22]نمل (27) 18 و 19
خنده
فرعونيان
7. خنده استهزاآميز فرعونيان، در برابر معجزات موسى(عليه السلام):
ولَقَد اَرسَلنا موسى بِـايـتِنا
اِلى فِرعَونَ ومَلاِيْهِ... * فَلَمّا جاءَهُم بِـايـتِنا اِذا هُم مِنها
يَضحَكون. زخرف (43) 46 و 47
خنده
كافران
8. خنده تمسخرآميز كافران مجرم، به مؤمنان در دنيا:
اِنَّ الَّذينَ اَجرَموا كانوا
مِنَ الَّذينَ ءامَنوا يَضحَكون * فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ الكُفّارِ
يَضحَكون. مطففين (83) 29 و 34
9. شادمانى كافران، هنگام مراجعت نزد خانواده خويش، در پى خنده
استهزاآميز خود به مؤمنان:
اِنَّ الَّذينَ اَجرَموا كانوا
مِنَ الَّذينَ ءامَنوا
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 91
يَضحَكون * واِذَا انقَلَبوا اِلى
اَهلِهِمُ انقَلَبوا فَكِهين * فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ الكُفّارِ
يَضحَكون. مطففين (83) 29 و 31 و 34
خنده
مشركان
10. توجّه مشركان به نزديكى قيامت، مانع از خنده سرمستانه و
استهزاآميز:
اَزِفَتِ الاَزِفَة * لَيسَ لَها
مِن دونِ اللّهِ كاشِفَة * اَفَمِن هـذا الحَديثِ تَعجَبون * وتَضحَكونَ... . نجم (53) 57 - 60
11. خنده استهزاآميز مشركان، به نزول قرآن از جانب خداوند بر
پيامبر(صلى الله عليه وآله):
اَفَمِن هـذا الحَديثِ تَعجَبون *
وتَضحَكونَ... .[23]نجم (53) 59 و 60
12. خنده استهزاآميز مشركان، به نزول قرآن، مورد توبيخ خداوند:
اَفَمِن هـذا الحَديثِ تَعجَبون *
وتَضحَكونَ... .[24]نجم (53) 59 و 60
13. خنده استهزاآميز مشركان، به قرآن، برخاسته از غفلت آنان:
اَفَمِن هـذا الحَديثِ تَعجَبون *
وتَضحَكونَ ولا تَبكون * واَنتُم سـمِدون. نجم (53) 59 - 61
14. خنده استهزاآميز مشركان، به سبب باور نداشتن قيامت:
اَزِفَتِ الاَزِفَة * اَفَمِن هـذا
الحَديثِ تَعجَبون * وتَضحَكونَ... .[25]نجم (53) 57 و 59 و 60
خنده
مكذّبان
15. خنده تمسخرآميز مكذّبان آيات الهى، به مؤمنان در دنيا:
اَلَم تَكُن ءايـتى تُتلى عَلَيكُم
فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون * اِنَّهُ كانَ فَريقٌ مِن عِبادى يَقولونَ رَبَّنا
ءامَنّا... * فَاتَّخَذتُموهُم سِخريـًّا ... وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون. مؤمنون (23) 105 و 109 و 110
16. صبر مؤمنان در برابر خنده تمسخرآميز مكذّبان، موجب رستگارى
مؤمنان:
...فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون * فَاتَّخَذتُموهُم سِخريـًّا حَتّى
اَنسَوكُم ذِكرى وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون * اِنّى جَزَيتُهُمُ اليَومَ بِما
صَبَروا اَنَّهُم هُمُ الفائِزون.مؤمنون
(23) 105 و 110 و 111
17. خنده تمسخرآميز مكذّبان آيات الهى، به مؤمنان، موجب فراموشى
ياد خدا:
اَلَم تَكُن ءايـتى تُتلى عَلَيكُم
فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون * اِنَّهُ كانَ فَريقٌ مِن عِبادى يَقولونَ رَبَّنا
ءامَنّا فَاغفِر لَنا وارحَمنا واَنتَ خَيرُ الرّحِمين * فَاتَّخَذتُموهُم
سِخريـًّا حَتّى اَنسَوكُم ذِكرى وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون.[26]مؤمنون (23) 105 و 109 و 110
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 92
18. خنده تمسخرآميز مكذّبان آيات الهى، به مؤمنان در دنيا، از
موجبات گرفتارى آنان در دوزخ:
ومَن خَفَّت مَوزينُهُ فَاُولـئِكَ
الَّذينَ خَسِروا اَنفُسَهُم فى جَهَنَّمَ خــلِدون * تَلفَحُ وُجوهَهُمُ النّارُ
وهُم فيها كــلِحون * اَلَم تَكُن ءايـتى تُتلى عَلَيكُم فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون
* ...كانَ فَريقٌ مِن عِبادى يَقولونَ رَبَّنا ءامَنّا... * فَاتَّخَذتُموهُم
سِخريـًّا ... وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون. مؤمنون (23) 103 ـ 105 و 109 و 110
19. خنده استهزاآميز مكذّبان به مؤمنان در دنيا، مايه محروميّت
آنان از لطف و رحمت الهى، در قيامت:
...فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون * قالوا... * رَبَّنا اَخرِجنا
مِنها... * قالَ اخسَـوا فيها ولا تُكَلِّمون * ...فَريقٌ مِن عِبادى يَقولونَ
رَبَّنا ءامَنّا... * فَاتَّخَذتُموهُم سِخريـًّا ... وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون. مؤمنون (23) 105 - 110
20. خنده تمسخرآميز مكذّبان، به مؤمنان در دنيا، موجب برخورد اهانت
آميز و ذلّت بار خداوند با آنان در قيامت:
...فَكُنتُم بِها تُكَذِّبون * قالَ اخسَـوا فيها ولا تُكَلِّمون *
...كانَ فَريقٌ مِن عِبادى يَقولونَ رَبَّنا ءامَنّا... * فَاتَّخَذتُموهُم
سِخريـًّا ... وكُنتُم مِنهُم تَضحَكون. مؤمنون (23) 105 و 108 - 110
21. خنده مؤمنان در قيامت نسبت به كافران، كيفر خنده آنان:
فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ
الكُفّارِ يَضحَكون * هَل ثُوِّبَ الكُفّارُ ما كانُوا يَفعَلُون.مطففين (83) 34 و 36
خنده
منافقان
22. خوشحالى و خنده منافقان متخلّف از جهاد:
فَرِحَ المُخَلَّفونَ
بِمَقعَدِهِم... * فَليَضحَكوا قَليلاً... . توبه (9) 81 و 82
23. تهديد شدن منافقان، به خنده اندك در دنيا و گريه زياد در آخرت،
از جانب خداوند، بر اثر نفاق و جهادگريزى آنان:
فَرِحَ المُخَلَّفونَ... *
فَليَضحَكوا قَليلاً وليَبكوا كَثيرًا جَزاءً بِما كانوا يَكسِبون.[27] توبه (9) 81 و 82
خنده
مؤمنان => همين مدخل، خنده در قيامت
عوامل
خنده
1. ايمان
24. ايمان مؤمنان، عامل خنده مجرمان كافر در دنيا:
اِنَّ الَّذينَ اَجرَموا كانوا
مِنَ الَّذينَ ءامَنوا يَضحَكون * فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ الكُفّارِ ... .
مطففين (83) 29 و 34
2. بشارت
=> همين مدخل، خنده ساره
3. تعجّب
25. تعجّب سليمان(عليه السلام) از گفتار مورچه، عامل خنده آن حضرت:
...قالَت نَملَةٌ يـاَيُّهَا النَّملُ ادخُلوا مَسـكِنَكُم لا يَحطِمَنَّكُم
سُلَيمـنُ وجُنودُهُ وهُم لا يَشعُرون * فَتَبَسَّمَ ضاحِكـًا مِن قَولِها... .نمل (27) 18 و 19
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 93
26. تعجّب مشركان از خبر قيامت، عامل خنده آنان:
اَزِفَتِ الاَزِفَة * اَفَمِن هـذا
الحَديثِ تَعجَبون * وتَضحَكونَ... .نجم(53)
57 و59 و60
4. غفلت => همين مدخل، خنده ساره
5. كفر
27. كفر كافران، عامل خنده مؤمنان در قيامت:
فَاليَومَ الَّذينَ ءامَنوا مِنَ
الكُفّارِ يَضحَكون.مطففين (83) 34
نيز => همين مدخل، خنده ساره
لبخند
سليمان(عليه السلام) =>
همين مدخل، خنده سليمان(عليه السلام)
منشأ
خنده
28. خداوند، پديد آورنده خنده در انسان:
واَنَّهُ هُوَ اَضحَكَ ... . نجم (53) 43
موانع
خنده
1. توجّه
به آتش جهنّم
29. توجّه به شدّت سوزندگى آتش جهنّم از سوى متخلّفان از جهاد،
مانع خنده زياد آنان:
...قالوا لا تَنفِروا فِى الحَرِّ قُل نارُ جَهَنَّمَ اَشَدُّ
حَرًّا لَو كانوا يَفقَهون * فَليَضحَكوا قَليلاً وليَبكوا كَثيرًا ... . توبه (9) 81 و 82
2. توجّه
به قيامت
30. توجّه به قيامت و نزديكى آن، از موانع خنديدن انسان:
اَزِفَتِ الاَزِفَة * اَفَمِن هـذا
الحَديثِ تَعجَبون * وتَضحَكونَ ولا تَبكون.نجم (53) 57 و 59 و 60
خنزير =>
خوك
خَنساء
خَنساء، كنيز سياه روى حذيفة بن يمان بود.[28]
برخى مفسّران نزول آيه 221 بقره (2) كه در آن ازدواج با كنيزان مؤمن را برتر از
زنان آزاده زيباروى مشرك دانسته، در شأن وى دانسته اند كه به رغم بى بهره گى از
جمال حذيفة بن يمان او را آزاد ساخت و با وى ازدواج نمود.[29]
خواب
مقصود از خواب در اين مدخل، خوابيدن و به خواب رفتن است؛ نه خواب ديدن كه
در مدخل رؤيا خواهد آمد. در اين مدخل از واژه هاى «نوم»، «منام»، «نائمون»،
«سِنة»، «نُعاس»، «قائلون»، «يهجعون»، «يتوفى» با قراين و جمله «تتجافى جنوبهم عن
المضاجع» استفاده شده است.
اهمّ عناوين: آثار خواب، انواع خواب و خواب از آيات خدا.
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 94
آثار
خواب
1. آرامش روحى مجاهدان در جنگ بدر، با خوابى سبك:
اِذ يُغَشّيكُمُ النُّعاسَ
اَمَنَةً مِنهُ ... .[30] انفال (8) 11
2. آرامش روحى گروهى از مجاهدان در جنگ اُحد، با خوابى سبك، پس از
عارض شدن اندوه بر آنان:
ثُمَّ اَنزَلَ عَلَيكُم مِن بَعدِ
الغَمِّ اَمَنَةً نُعاسـًا يَغشى طَـائِفَةً مِنكُم ... .[31] آل عمران (3) 154
3. خواب، از عوامل آرامش آدمى:
ثُمَّ اَنزَلَ عَلَيكُم مِن بَعدِ
الغَمِّ اَمَنَةً نُعاسـًا ... .آل عمران
(3) 154
اِذ يُغَشّيكُمُ النُّعاسَ
اَمَنَةً مِنهُ ... . انفال (8) 11
...والنَّومَ سُباتـًا ... .[32]
فرقان (25) 47
...نَومَكُم سُباتـا. نبأ
(78) 9
انواع
خواب
1. خواب
سبك
4. خواب سبك (چرت)، از انواع خواب:
...لاتَأخُذُهُ سِنَةٌ ولا نَومٌ ... . بقره (2) 255
2. خواب
سنگين
5. خواب سنگين، از انواع خواب:
اللّهُ لا اِلـهَ اِلاّ هُوَ
الحَىُّ القَيُّومُ لاتَأخُذُهُ سِنَةٌ ولا نَومٌ ... . بقره (2) 255
ثُمَّ اَنزَلَ عَلَيكُم مِن بَعدِ
الغَمِّ اَمَنَةً نُعاسـًا ... .آل عمران
(3) 154
اِذ يُغَشّيكُمُ النُّعاسَ اَمَنَةً
مِنهُ ... . انفال (8) 11
3. خواب
قيلوله
6. خواب قيلوله، از انواع خواب:
وكَم مِن قَريَة اَهلَكنـها
فَجاءَها بَأسُنا بَيـتـًا اَو هُم قائِلون.[33]
اعراف (7) 4
بيدارى
از خواب
7. خداوند، بيداركننده آدمى از خواب:
و هُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ ... . انعام (6) 60
8. بازگشت روح به بدن، هنگام بيدارى از خواب:
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ ...
والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها ... ويُرسِلُ الاُخرى اِلى اَجَل مُسَمًّى... .زمر (39) 42
9. بيدار شدن از خواب در دل شب براى تهجّد و قرائت قرآن، توصيه
خداوند به پيامبر(صلى الله عليه وآله):
يـاَيُّهَا المُزَّمِّل * قُمِ
الَّيلَ اِلاّ قَليلا * نِصفَهُ اَوِ انقُص مِنهُ قَليلا * اَو زِد عَلَيهِ
ورَتِّلِ القُرءانَ تَرتيلا. مزمل (73)
1 - 4
10. ايمان حقيقى، مستلزم بيدارى از خواب و ترك خوابگاه براى نيايش
با پروردگار:
اِنَّما يُؤمِنُ بِـايـتِنَا
الَّذينَ اِذا ذُكِّروا بِها خَرّوا سُجَّدًا وسَبَّحوا بِحَمدِ رَبِّهِم... *
تَتَجافى جُنوبُهُم عَنِ المَضاجِعِ يَدعونَ رَبَّهُم خَوفـًا وطَمَعـًا ... . سجده (32) 15 و 16
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 95
11. آگاهى خداوند از بيدارى گروهى از اصحاب پيامبر(صلى الله عليه
وآله)، براى تهجّد و شب زنده دارى:
اِنَّ رَبَّكَ يَعلَمُ اَنَّكَ
تَقومُ اَدنى مِن ثُلُثَىِ الَّيلِ ونِصفَهُ وثُلُثَهُ وطَـائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ
مَعَكَ ... .مزمل (73) 20
12. آگاهى خداوند از بيدارى پيامبر(صلى الله عليه وآله) از خواب
شب، براى تهجّد و شب زنده دارى:
اِنَّ رَبَّكَ يَعلَمُ اَنَّكَ
تَقومُ اَدنى مِن ثُلُثَىِ الَّيلِ ونِصفَهُ وثُلُثَهُ وطَـائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ
مَعَكَ ... .مزمل (73) 20
13. بيدار شدن از خواب در دل شب براى نيايش با خداوند، از ويژگيهاى
متّقين:
اِنَّ المُتَّقينَ ... * كانوا
قَليلاً مِنَ الَّيلِ ما يَهجَعون. ذاريات
(51) 15 و 17
14. بيدار شدن از خواب در دل شب براى راز و نياز با خداوند، از
ويژگيهاى محسنان:
اِنَّ المُتَّقينَ... *
...اِنَّهُم كانوا قَبلَ ذلِكَ مُحسِنين * كانوا قَليلاً مِنَ الَّيلِ ما يَهجَعون.ذاريات (51) 15 - 17
15. بيدار شدن از خواب، نمونه اى از حيات بعد از مرگ:
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ... .انعام (6) 60
حقيقت
خواب
16. حقيقت خواب، خروج روح از بدن:
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ لِيُقضى اَجَلٌ مُسَمًّى ... . انعام (6) 60
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ ...
الَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها... . زمر
(39) 42
17. خواب، پديده اى شبيه به مرگ:
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ... .انعام (6) 60
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ حينَ
مَوتِها والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها... .[34]
زمر (39) 42
خواب
آلودگى
18. لزوم پرهيز از ورود به نماز در حال خواب آلودگى، براى دانستن
گفته هاى خويش، هنگام نماز:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا
تَقرَبوا الصَّلوةَ واَنتُم سُكـرى حَتّى تَعلَموا ما تَقولونَ... .[35] نساء (4) 43
خواب
از آيات خدا
19. خواب، از آيات الهى:
ثُمَّ اَنزَلَ عَلَيكُم مِن بَعدِ
الغَمِّ اَمَنَةً نُعاسـًا ... .آل عمران
(3) 154
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ لِيُقضى اَجَلٌ مُسَمًّى ... . انعام (6) 60
وهُوَ الَّذى جَعَلَ لَكُمُ ...
النَّومَ سُباتـًا ... .فرقان (25) 47
ومِن ءايـتِهِ مَنامُكُم بِالَّيلِ
والنَّهارِ ... اِنَّ فى ذلِكَ لاَيـت لِقَوم يَسمَعون. روم (30) 23
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ حينَ
مَوتِها والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها ... ويُرسِلُ الاُخرى اِلى اَجَل مُسَمًّى
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 96
اِنَّ فى ذلِكَ لاَيـت لِقَوم
يَتَفَكَّرون. زمر (39) 42
وجَعَلنا نَومَكُم سُباتـا. نبأ (78) 9
20. خواب در شب، از آيات الهى:
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... . انعام (6) 60
ومِن ءايـتِهِ مَنامُكُم بِالَّيلِ
... . روم (30) 23
21. خواب در روز، از آيات الهى:
ومِن ءايـتِهِ
مَنامُكُم...والنَّهارِ ... . روم (30)
23
22. خواب در شب و روز، از آيات خداوند براى دارندگان گوش شنوا:
ومِن ءايـتِهِ مَنامُكُم بِالَّيلِ
والنَّهارِ ... اِنَّ فى ذلِكَ لاَيـت لِقَوم يَسمَعون. روم (30) 23
23. خواب و بيدار شدن از آن، از آيات الهى براى متفكّران:
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ ...
والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها ... ويُرسِلُ الاُخرى اِلى اَجَل مُسَمًّى اِنَّ فى
ذلِكَ لاَيـت لِقَوم يَتَفَكَّرون. زمر
(39) 42
خواب
اصحاب كهف => اصحاب كهف، خواب اصحاب كهف
خواب
امّتها
24. گرفتارى امّتهاى گذشته به عذاب الهى در خواب، مايه عبرت براى
آيندگان:
وكَم مِن قَريَة اَهلَكنـها
فَجاءَها بَأسُنا بَيـتـًا اَو هُم قائِلون. اعراف (7) 4
اَفَاَمِنَ اَهلُ القُرَى اَن
يَأتِيَهُم بَأسُنا بَيـتـًا وهُم نائِمون. اعراف (7) 97
25. تكذيبگرى امّتهاى پيشين، عامل عذاب الهى بر آنان در خواب
شبانگاهى:
ولَو اَنَّ اَهلَ القُرَى ...
ولـكِن كَذَّبوا فَاَخَذنـهُم بِما كانوا يَكسِبون * اَفَاَمِنَ اَهلُ القُرَى اَن
يَأتِيَهُم بَأسُنا بَيـتـًا وهُم نائِمون.اعراف (7) 96 و 97
26. هلاكت و عذاب گروههايى از امّتهاى پيشين، در خواب قيلوله:
وكَم مِن قَريَة اَهلَكنـها
فَجاءَها بَأسُنا ... اَو هُم قائِلون. اعراف (7) 4
27. ستمگرى امّتهاى پيشين، عامل هلاكت آنان در حال خواب نيمروزى:
وكَم مِن قَريَة اَهلَكنـها
فَجاءَها بَأسُنا بَيـتـًا اَو هُم قائِلون * فَما كانَ دَعوهُم اِذ جاءَهُم
بَأسُنا اِلاّ اَن قالوا اِنّا كُنّا ظــلِمين. اعراف (7) 4 و 5
خواب
صاحبان باغ سوخته
28. در خواب بودن صاحبان باغ سوخته، به هنگام نزول بلاى آسمانى بر
بوستان آنان:
اِنّا بَلَونـهُم كَما بَلَونا
اَصحـبَ الجَنَّةِ اِذ اَقسَموا لَيَصرِمُنَّها مُصبِحين * ولا يَستَثنون * فَطافَ
عَلَيها طَـائِفٌ مِن رَبِّكَ وهُم نائِمون.قلم (68) 17 - 19
خواب
على(عليه السلام)
29. خوابيدن على(عليه السلام) در خوابگاه پيامبر در ليلة المبيت،
براى جلب رضاى الهى:
ومِنَ النّاسِ مَن يَشرى نَفسَهُ
ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّهِ واللّهُ رَءوفٌ بِالعِباد.[36] بقره (2) 207
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 97
خواب
متّقين
30. خواب اندكى از شب و بيدارى براى نيايش با خدا، از ويژگيهاى
متقين:
اِنَّ المُتَّقينَ ... * كانوا
قَليلاً مِنَ الَّيلِ ما يَهجَعون. ذاريات
(51) 15 و 17
خواب
مجاهدان اُحُد
31. فرو فرستادن خوابى آرام بخش بر پيكارگران اُحُد، از سوى خدا:
ثُمَّ اَنزَلَ عَلَيكُم مِن بَعدِ
الغَمِّ اَمَنَةً نُعاسـًا يَغشى طَـائِفَةً مِنكُم ... .[37] آل عمران (3) 154
خواب
مجاهدان بدر
32. فرو فرستادن خوابى آرام بخش بر پيكارگران بدر، از جانب خدا:
اِذ يُغَشّيكُمُ النُّعاسَ
اَمَنَةً مِنهُ ... . انفال (8) 11
خواب
محمّد(صلى الله عليه وآله)
33. توصيه خداوند به خواب اندك محمّد(صلى الله عليه وآله) در شب:
يـاَيُّهَا المُزَّمِّل * قُمِ
الَّيلَ اِلاّ قَليلا * نِصفَهُ اَوِ انقُص مِنهُ قَليلا. مزمل (73) 1 ـ 3
نيز => همين مدخل، بيدارى از خواب
خواب
مؤمنان
34. بيدار شدن از خواب در دل شب براى نيايش با خدا، از نشانه هاى
مؤمنان راستين:
اِنَّما يُؤمِنُ بِـايـتِنَا
الَّذينَ... * تَتَجافى جُنوبُهُم عَنِ المَضاجِعِ يَدعونَ رَبَّهُم خَوفـًا
وطَمَعـًا ... .سجده (32) 15 و 16
خواب
نيكوكاران
35. كم خوابى در شب براى نيايش با خدا، از ويژگيهاى نيكوكاران:
...مُحسِنين * كانوا قَليلاً مِنَ الَّيلِ ما يَهجَعون *
وبِالاَسحارِ هُم يَستَغفِرون.[38]ذاريات (51) 16 - 18
خواب
و خدا
36. وارستگى ساحت خداوند، از خواب سبك و سنگين:
اللّهُ ... لاتَأخُذُهُ سِنَةٌ ولا
نَومٌ ... . بقره (2) 255
خواب
و رؤيا
37. وقوع رؤيا در خواب:
اِذ يُريكَهُمُ اللّهُ فى مَنامِكَ
قَليلاً... . انفال (8) 43
...اِنّى اَرى فِى المَنامِ ... . صافات (37) 102
خواب
و مرگ => همين مدخل، حقيقت خواب
خواب
و معاد
38. قدرت خداوند بر ايجاد حالت خواب در انسان، دليل امكان معاد:
وجَعَلنا نَومَكُم سُباتـا * اِنَّ
يَومَ الفَصلِ كانَ ميقـتـا.[39]نبأ (78) 9 و 17
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 98
خواب
و نماز => همين مدخل، خواب آلودگى
عذاب
در خواب => همين مدخل، خواب امّتها
مرگ
در خواب
39. مرگ در خواب براى برخى انسانها، از ناحيه خداوند:
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ حينَ
مَوتِها والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها فَيُمسِكُ الَّتى قَضى عَلَيهَا المَوتَ...
.زمر (39) 42
منشأ
خواب
40. خداوند، به خواب برنده انسانها در شب، با قبض روح آنان:
وهُوَ الَّذى يَتَوَفـّـكُم
بِالَّيلِ ... ثُمَّ يَبعَثُكُم فيهِ لِيُقضى اَجَلٌ مُسَمًّى ... . انعام (6) 60
اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ ...
والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها... . زمر
(39) 42
نيز => همين مدخل، خواب و معاد
خواب(رؤيا) => رؤيا
خوابگاه
خوابگاه، جاى استراحت، جاى دراز كشيدن، اتاق خواب و خيمه خواب است.[40]
در اين مدخل از واژه «مضجع» و جمله اى كه آن معنا را مى فهماند استفاده شده است.
ترك
خوابگاه
1. ترك خوابگاه و بيدارى از خواب جهت نيايش با پروردگار، از اوصاف
مؤمنان حقيقى به آيات الهى:
اِنَّما يُؤمِنُ بِـايـتِنَا
الَّذينَ... * تَتَجافى جُنوبُهُم عَنِ المَضاجِعِ يَدعونَ رَبَّهُم خَوفـًا
وطَمَعـًا ... .سجده (32) 15 و 16
خوابگاه
اصحاب كهف
2. غار، خوابگاه و محلّ خوابيدن چند صد ساله اصحاب كهف:
فَضَرَبنا عَلى ءاذانِهِم فِى
الكَهفِ سِنينَ عَدَدا * ثُمَّ بَعَثنـهُم ... . كهف (18) 11 و 12
3. پنهان بودن خوابگاه اصحاب كهف، از ديدگاه مردم:
فَضَرَبنا عَلى ءاذانِهِم فِى
الكَهفِ سِنينَ عَدَدا * وتَحسَبُهُم اَيقاظـًا وهُم رُقودٌ ... اطَّـلَعتَ
عَلَيهِم لَوَلَّيتَ مِنهُم فِرارًا ولَمُلِئتَ مِنهُم رُعبـا.كهف (18) 11 و 18
خوابگاه
پيامبر
4. خوابيدن على(عليه السلام) در خوابگاه پيامبر و ايثار نمودن جان
خود، مشمول جلب رضايت الهى:
ومِنَ النّاسِ مَن يَشرى نَفسَهُ
ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّهِ واللّهُ رَءوفٌ بِالعِباد.[41] بقره (2) 207
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 99
خوابگاه
موالى
5. لزوم اجازه مملوكان از صاحبان و موالى خويش در سه وقت (وقت نماز
صبح، نيمروز و پس از نماز عشا) هنگام ورود به خوابگاه آنان:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ الَّذينَ مَلَكَت اَيمـنُكُم...ثَلـثَ مَرّت مِن قَبلِ صَلوةِ
الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ العِشاءِ
ثَلـثُ عَورت لَكُم لَيسَ عَلَيكُم ولا عَلَيهِم جُناحٌ بَعدَهُنَّ... . نور (24) 58
6. احكام اجازه مملوكان، براى ورود به خوابگاه صاحبان و موالى
خويش، از آيات الهى:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ الَّذينَ مَلَكَت اَيمـنُكُم...ثَلـثَ مَرّت مِن قَبلِ صَلوةِ
الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ العِشاءِ
ثَلـثُ عَورت لَكُم لَيسَ عَلَيكُم ولا عَلَيهِم جُناحٌ بَعدَهُنَّ ... كَذلِكَ
يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الأيـتِ... .نور
(24) 58
7. حفظ حريم خانواده، با اجازه گرفتن مملوكان، هنگام ورود به
خوابگاه صاحبان و موالى خويش:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ الَّذينَ مَلَكَت اَيمـنُكُم...ثَلـثَ مَرّت مِن قَبلِ صَلوةِ
الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ العِشاءِ
ثَلـثُ عَورت لَكُم لَيسَ عَلَيكُم ولا عَلَيهِم جُناحٌ بَعدَهُنَّ... . نور (24) 58
خوابگاه
مؤمنان => همين مدخل، ترك خوابگاه
خوابگاه
والدين
8. لزوم كسب اجازه فرزندان بالغ از والدين خويش، هنگام ورود به
خوابگاه آنان:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ...ثَلـثَ مَرّت مِن قَبلِ صَلوةِ الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم
مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ العِشاءِ ثَلـثُ عَورت لَكُم... * واِذا
بَلَغَ الاَطفـلُ مِنكُمُ الحُلُمَ فَليَستَـذِنوا كَمَا استَـذَنَ الَّذينَ مِن
قَبلِهِم... .نور (24) 58 و 59
9. لزوم كسب اجازه فرزندان نا بالغ از والدين خويش، در سه وقت (پيش
از وقت نماز صبح، نيمروز و پس از نماز عشا) هنگام ورود به خوابگاه آنان:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ ... والَّذينَ لَم يَبلُغُوا الحُلُمَ مِنكُم ثَلـثَ مَرّت مِن
قَبلِ صَلوةِ الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ
العِشاءِ ثَلـثُ عَورت لَكُم... .نور (24)
58
10. احكام اجازه گرفتن فرزندان، براى ورود به خوابگاه والدين، از
آيات الهى:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ ... والَّذينَ لَم يَبلُغُوا الحُلُمَ مِنكُم ثَلـثَ مَرّت مِن
قَبلِ صَلوةِ الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ
العِشاءِ ثَلـثُ عَورت لَكُم لَيسَ عَلَيكُم ولا عَلَيهِم جُناحٌ بَعدَهُنَّ
طَوّفونَ عَلَيكُم بَعضُكُم عَلى بَعض كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الأيـتِ
واللّهُ عَليمٌ حَكيم * واِذا بَلَغَ الاَطفـلُ مِنكُمُ الحُلُمَ فَليَستَـذِنوا
كَمَا استَـذَنَ الَّذينَ مِن قَبلِهِم كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُم
ءايـتِهِ... .نور (24) 58 و 59
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 100
11. حفظ حريم خانواده، با اجازه گرفتن فرزندان، هنگام ورود به
خوابگاه والدين خويش:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا
لِيَستَـذِنكُمُ ... والَّذينَ لَم يَبلُغُوا الحُلُمَ مِنكُم ثَلـثَ مَرّت مِن
قَبلِ صَلوةِ الفَجرِ وحينَ تَضَعونَ ثيابَكُم مِنَ الظَّهيرَةِ ومِن بَعدِ صَلوةِ
العِشاءِ ثَلـثُ عَورت لَكُم... * واِذا بَلَغَ الاَطفـلُ مِنكُمُ الحُلُمَ
فَليَستَـذِنوا كَمَا استَـذَنَ الَّذينَ مِن قَبلِهِم كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ
لَكُم ءايـتِهِ واللّهُ عَليمٌ حَكيم. نور
(24) 58 و 59
خوابگاه
همسر
12. ترك خوابگاه همسر ناشزه، اقدامى لازم براى شوهر:
اَلرِّجالُ قَوّمونَ عَلَى
النِّساءِ ... والّـتى تَخافونَ نُشوزَهُنَّ...واهجُروهُنَّ فِى المَضاجِعِ... .نساء (4) 34
13. پرهيز شوهر از خوابگاه همسرش، اقدامى براى جلوگيرى از نشوز وى:
اَلرِّجالُ قَوّمونَ عَلَى
النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ...الّـتى تَخافونَ نُشوزَهُنَّ... واهجُروهُنَّ فِى
المَضاجِعِ ... فَاِن اَطَعنَكُم فَلا تَبغوا عَلَيهِنَّ سَبيلاً... . نساء (4) 34
14. بى اعتنايى مرد به همسر خويش در خوابگاه، شيوه اى براى جلوگيرى
از ناسازگارى وى:
اَلرِّجالُ قَوّمونَ عَلَى
النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ...الّـتى تَخافونَ نُشوزَهُنَّ فَعِظوهُنَّ
واهجُروهُنَّ فِى المَضاجِعِ ... فَاِن اَطَعنَكُم فَلا تَبغوا عَلَيهِنَّ
سَبيلاً... .[42] نساء (4) 34
خوارى =>
ذلّت
خواستگارى => ازدواج
خواندن
خواندن، قرائت كردن، تلاوت كردن، بر زبان آوردن، گفتن و بيان كردن است.[43]
مقصود از آن در اين مدخل، غير از تلاوت و قرائت كتب آسمانى است كه آن در جايگاه
خودش بحث شده است. در اين مدخل از واژه هاى «قرأ»، «تلو» و «يلون» استفاده شده است.
خواندن
اهل كتاب
1. خواندن دست نوشته هاى خود براى مردم، به صورت كتاب آسمانى از
جانب گروهى از اهل كتاب، افترايى بر خداوند:
واِنَّ مِنهُم لَفَريقـًا يَلوونَ
اَلسِنَتَهُم بِالكِتـبِ لِتَحسَبوهُ مِنَ الكِتـبِ وما هُوَ مِنَ الكِتـبِ
ويَقولونَ هُوَ مِن عِندِ اللّهِ وما هُوَ مِن عِندِ اللّهِ ويَقولونَ عَلَى
اللّهِ الكَذِبَ وهُم يَعلَمون.[44]آل عمران (3) 78
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 101
2. ارائه و خواندن دست نوشته هاى خود از سوى گروهى از اهل كتاب به
مردم، به صورت كتاب نازل شده از جانب خداوند، امرى مردود و مورد تكذيب خداوند:
واِنَّ مِنهُم لَفَريقـًا يَلوونَ
اَلسِنَتَهُم بِالكِتـبِ لِتَحسَبوهُ مِنَ الكِتـبِ وما هُوَ مِنَ الكِتـبِ
ويَقولونَ هُوَ مِن عِندِ اللّهِ وما هُوَ مِن عِندِ اللّهِ ويَقولونَ عَلَى
اللّهِ الكَذِبَ وهُم يَعلَمون * ما كانَ لِبَشَر اَن يُؤتِيَهُ اللّهُ
الكِتـبَ... .آل عمران (3) 78 و 79
خواندن
شياطين
3. خواندن علومى از سحر به وسيله شياطين براى مردم، در عصر
سليمان(عليه السلام):
واتَّبَعوا ما تَتلوا الشَّيـطينُ
عَلى مُلكِ سُلَيمـنَ ... يُعَلِّمونَ النّاسَ السِّحرَ... .[45] بقره (2) 102
4. پيروى مردم عصر سليمان(عليه السلام) از متنهاى خوانده شده از
سوى شياطين، درباره سحر:
واتَّبَعوا ما تَتلوا الشَّيـطينُ
عَلى مُلكِ سُلَيمـنَ ... يُعَلِّمونَ النّاسَ السِّحرَ... . بقره (2) 102
خواندن
محمّد(صلى الله عليه وآله)
5. پيامبر(صلى الله عليه وآله)، فاقد پيشينه خواندن، پيش از بعثت:
وما كُنتَ تَتلوا مِن قَبلِهِ مِن
كِتـب ولا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ اِذًا لاَرتابَ المُبطِـلون.[46]عنكبوت (29) 48
6. نبودن پيشينه خواندن براى پيامبر(صلى الله عليه وآله)، مقتضى
عدم ترديد و شك در رسالت آن حضرت:
وما كُنتَ تَتلوا مِن قَبلِهِ مِن
كِتـب ... اِذًا لاَرتابَ المُبطِـلون. عنكبوت (29) 48
7. سابقه خواندن نداشتن پيامبر(صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت،
دليلى غير قابل انكار بر وحيانى بودن قرآن كريم:
وما كُنتَ تَتلوا مِن قَبلِهِ مِن
كِتـب ولا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ اِذًا لاَرتابَ المُبطِـلون * بَل هُوَ ءايـتٌ
بَيِّنـتٌ فى صُدورِ الَّذينَ اوتوا العِلمَ... .عنكبوت (29) 48 و 49
خواندن
نامه اعمال
8. فراخوانى دريافت كنندگان نامه اعمال به دست راست، از اهل محشر
براى خواندن نامه اعمال خويش:
فَاَمّا مَن اوتِىَ كِتـبَهُ
بِيَمينِهِ فَيَقولُ هاؤُمُ اقرَءوا كِتـبِيَه * اِنّى ظَنَنتُ اَنّى مُلـق
حِسابِيَه.حاقّه (69) 19 و 20
9. خواندن نامه اعمال در قيامت از سوى گروهى از انسانها، پس از
دريافت آن به دست راست:
يَومَ نَدعوا كُلَّ اُناس
بِاِمـمِهِم فَمَن اوتِىَ كِتـبَهُ بِيَمينِهِ فَاُولـئِكَ يَقرَءونَ كِتـبَهُم
ولا يُظلَمونَ فَتيلا. اسراء (17) 71
10. مشاهده نكردن كمترين ظلم بر انسان، پس از خواندن نامه اعمال
خويش در قيامت:
يَومَ نَدعوا كُلَّ اُناس
بِاِمـمِهِم فَمَن اوتِىَ كِتـبَهُ بِيَمينِهِ فَاُولـئِكَ يَقرَءونَ كِتـبَهُم
ولا يُظلَمونَ فَتيلا. اسراء (17) 71
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 102
11. خواندن نامه اعمال در قيامت از سوى انسان، مورد فراخوان
خداوند:
اِقرَأ كِتـبَكَ كَفى بِنَفسِكَ
اليَومَ عَلَيكَ حَسيبا.اسراء (17) 14
12. كفايت حسابگر بودن انسان در قيامت، نسبت به اعمال و رفتار خود،
با خواندن پرونده اعمال خويش:
اِقرَأ كِتـبَكَ كَفى بِنَفسِكَ
اليَومَ عَلَيكَ حَسيبا.اسراء (17) 14
نيز => امّى و تلاوت
خواهر
خواهر كه از آن در زبان عرب به «اخت» تعبير مى شود، مؤنَّث «اخ» است و كسى
را گويند كه در ولادت از دو طرف (پدر و مادر) يا از يكى از آن دو يا از راه شير
خوردن مشترك باشد.[47]
در اين مدخل از واژه «اخت» به معناى خواهر و تثنيه آن استفاده شده است.
ارث
خواهر => ارث، ارث خواهر
ازدواج
با خواهر
1. حرمت ازدواج با خواهر:
ولا تَنكِحوا ما نَكَحَ
ءاباؤُكُم... * حُرِّمَت عَلَيكُم ... اَخَوتُكُم ... . نساء (4) 22 و 23
ازدواج
با دو خواهر
2. حرمت جمع بين دو خواهر در ازدواج، از احكام ثابت و قطعى الهى:
حُرِّمَت عَلَيكُم ... اَن
تَجمَعوا بَينَ الاُختَينِ... * ...كِتـبَ اللّهِ عَلَيكُم... . نساء (4) 23 و 24
3. جمع بين دو خواهر در ازدواج، از سنّتهاى جاهلى:
حُرِّمَت ... اَن تَجمَعوا بَينَ
الاُختَينِ اِلاّ ما قَد سَلَفَ... . نساء
(4) 23
4. جواز ازدواج با خواهر همسر، در صورت جدايى از او:
حُرِّمَت عَلَيكُم ... اَن
تَجمَعوا بَينَ الاُختَينِ... .[48]نساء (4) 23
5. مؤاخذه نكردن مسلمانان به ازدواج با دو خواهر، تا پيش از بيان
حرمت آن، جلوه اى از رحمت او نسبت به بندگان:
حُرِّمَت ... اَن تَجمَعوا بَينَ
الاُختَينِ اِلاّ ما قَد سَلَفَ اِنَّ اللّهَ كانَ ... رَحيما. نساء (4) 23
6. مؤاخذه نكردن مسلمانان به ازدواج با دو خواهر، تا پيش از بيان حرمت
آن، جلوه اى از آمرزش و غفران الهى:
حُرِّمَت ... اَن تَجمَعوا بَينَ
الاُختَينِ اِلاّ ما قَد سَلَفَ اِنَّ اللّهَ كانَ غَفورًا ... . نساء (4) 23
پسرخواهر
7. پسرخواهر، از محارم زن:
وقُل لِلمُؤمِنـتِ يَغضُضنَ مِن
اَبصـرِهِنَّ ويَحفَظنَ فُروجَهُنَّ ولا يُبدينَ زينَتَهُنَّ اِلاّ ما ظَهَرَ
مِنها ... اَو بَنى اَخَوتِهِنَّ ... . نور (24) 31
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا
تَدخُلوا بُيوتَ النَّبىِّ اِلاّ اَن يُؤذَنَ لَكُم ... واِذا سَاَلتُموهُنَّ
مَتـعـًا فَسـَلوهُنَّ
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 103
مِن وراءِ حِجاب ذلِكُم اَطهَرُ
لِقُلوبِكُم وقُلوبِهِنَّ... * لا جُناحَ عَلَيهِنَّ...ولا اَبناءِ اِخونِهِنَّ...
. احزاب (33) 53 و 55
8. زنان مؤمن، مجاز به آشكار ساختن زينتهاى خويش و مواضع آنها بر
پسرخواهر خود:
وقُل لِلمُؤمِنـتِ...ولا يُبدينَ
زينَتَهُنَّ اِلاّ ما ظَهَرَ مِنها ... اَو بَنى اَخَوتِهِنَّ ... . نور (24) 31
9. جواز رو در رو سخن گفتن با پسر خواهر، براى زنان:
يـاَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا ...
واِذا سَاَلتُموهُنَّ مَتـعـًا فَسـَلوهُنَّ مِن وراءِ حِجاب ذلِكُم اَطهَرُ
لِقُلوبِكُم وقُلوبِهِنَّ... * لا جُناحَ عَلَيهِنَّ...ولا اَبناءِ اِخونِهِنَّ...
. احزاب (33) 53 و 55
خانه
خواهر
10. جواز استفاده از خوراكيهاى خانه خواهر، بدون اذن وى:
لَيسَ ... حَرَجٌ...عَلى
اَنفُسِكُم اَن تَأكُلوا مِن... بُيوتِ ءابائِكُم... . نور (24) 61
خواهر
رضاعى
11. حرمت ازدواج با خواهررضاعى:
ولا تَنكِحوا ما نَكَحَ
ءاباؤُكُم... * حُرِّمَت عَلَيكُم ... اَخَوتُكُم مِنَ الرَّضـعَةِ... * ...كِتـبَ
اللّهِ عَلَيكُم... . نساء (4) 22 - 24
خواهر
موسى
12. موسى(عليه السلام) در زمان تولّد، داراى خواهرى رشيد، زيرك و
رازنگهدار:
اِذ تَمشى اُختُكَ فَتَقولُ هَل
اَدُلُّكُم عَلى مَن يَكفُلُهُ فَرَجَعنـكَ اِلى اُمِّكَ كَى تَقَرَّ عَينُها ولا
تَحزَنَ ... . طه (20) 40
13. اظهار آمادگى خواهر موسى به فرعونيان، براى معرّفى دايه مناسب:
اِذ تَمشى اُختُكَ فَتَقولُ هَل
اَدُلُّكُم عَلى مَن يَكفُلُهُ فَرَجَعنـكَ اِلى اُمِّكَ كَى تَقَرَّ عَينُها ولا
تَحزَنَ ... . طه (20) 40
14. نقش مؤثّر خواهر موسى، در باز گرداندن وى به مادرش:
اِذ تَمشى اُختُكَ فَتَقولُ هَل
اَدُلُّكُم عَلى مَن يَكفُلُهُ فَرَجَعنـكَ اِلى اُمِّكَ كَى تَقَرَّ عَينُها ولا
تَحزَنَ ... . طه (20) 40
15. حضور خواهر موسى در كنار مادر، هنگام افكندن موسى(عليه السلام)
در رود نيل:
واَصبَحَ فُؤادُ اُمِّ موسى... *
وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ فَبَصُرَت بِهِ عَن جُنُب وهُم لا يَشعُرون.[49]قصص (28) 10 و 11
16. خواهر موسى، مورد اعتماد مادر و شريك او در مسائل با اهميّت:
...اُمِّ موسى... * وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ... .قصص (28) 10 و 11
17. مأموريّت خواهر موسى از سوى مادر، براى دنبال كردن موسى(عليه
السلام)، در پى افكنده شدنش در آب نيل:
...اُمِّ موسى... * وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ... .قصص (28) 10 و 11
فرهنگ قرآن، جلد 13، صفحه 104
18. خواهر موسى، نظاره گر برادر خود بر روى آب نيل، از راه دور:
وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ
فَبَصُرَت بِهِ عَن جُنُب وهُم لا يَشعُرون.[50]
قصص (28) 11
19. خواهر موسى، شاهد برگرفته شدن برادرش از آب، به وسيله كسان
فرعون:
وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ
فَبَصُرَت بِهِ عَن جُنُب وهُم لا يَشعُرون * ...فَقالَت هَل اَدُلُّكُم عَلى
اَهلِ بَيت يَكفُلونَهُ لَكُم... . قصص
(28) 11 و 12
20. تلاش خواهر موسى براى اطّلاع نيافتن ديگران، از پى جويى سرنوشت
آن كودك به وسيله وى:
وقالَت لاُِختِهِ قُصّيهِ
فَبَصُرَت بِهِ عَن جُنُب وهُم لا يَشعُرون. قصص (28) 11
خواهر
هارون
21. مريم، خواهر هارون:
يـاُختَ هـرونَ... .[51] مريم (19) 28
دختر
خواهر
22. حرمت ازدواج، با دختران خواهر:
حُرِّمَت عَلَيكُم ... بَناتُ
الاُختِ ... . نساء (4) 23
23. جواز ازدواج مرد، با خواهرزاده همسر خويش:
حُرِّمَت عَلَيكُم... *
والمُحصَنـتُ مِنَ النِّساءِ...كِتـبَ اللّهِ عَلَيكُم واُحِلَّ لَكُم ما وراءَ
ذلِكُم اَن تَبتَغوا بِاَمولِكُم مُحصِنينَ غَيرَ مُسـفِحينَ... .[52] نساء (4) 23 و 24
خواهر رضاعى => خواهر
خواهر زن => خواهر
خواهر موسى => موسى(ع)
خواهر هارون => هارون(ع)
خودبينى =>
غرور
خودسازى =>
تزكيه
خودشناسى => نفس
خودكامگى => استبداد