عزّت در قرآن

پدیدآورسید جواد حسینی

تاریخ انتشار1388/09/13

منبع مقاله

share 12 بازدید
عزّت در قرآن

حجة‏الاسلام سيد جواد حسيني
بعد از نام گذاري سال 81 به نام «عزّت و افتخار حسيني» در بيانات مقام معظّم رهبري، مسئله عزّت اسلامي و حسيني در جامعه بيشتر مطرح شده، هرچند عزّت حسيني سالها است كه در بين شيعه به عنوان يك شعار اساسي مطرح بوده، و هر سال در ماه‏هاي محرّم و صفر و ديگر ايّام، اين شعار به گوش مي‏رسد «هيهات منّا الذّلة» بي‏شك عزّت و افتخار حسيني كه ريشه در اسلام و قرآن دارد، در پرتو فرهنگ والا و عزّت ساز قرآني، دست يافتني است، چنان كه دور ماندن از قرآن، و ائمه اطهار(ع) ذلت و خواري فرد و جامعه را در پي دارد.
آن چه در پيش رو داريد، نگاهي است به عوامل عزّت از ديدگاه قرآن، و اشاراتي هم به سخنان امام حسين(ع) در زمينه فوق.

قرآن و عزّت

عزّت كه در اصل از «عزاز» گرفته شده، سرزمين محكم، و نفوذناپذير را گويند «أرضٌ عزيزه» يعني زميني كه آب در آن راه نيابد، و از نظر اجتماعي و رفتاري حالتي است كه از شكست انسان پيش‏گيري مي‏كند، (حالت شكست ناپذيري) و مانع مغلوب شدن انسان در مقابل دشمنان مي‏گردد، بر عكس «ذلّت» نقطه مقابل عزت به معناي شكست پذيري، نبود عزّت و شرافت است.1

الف: اقسام عزّت:

در قرآن به دو نوع عزّت اشاره رفته است، «عزّت ممدوح» و شايسته كه مخصوص خدا و رسول(ص) و مؤمنان است،2 و عزّت «مذموم» و ناروا كه حالت نفوذناپذيري در مقابل حق، و برترخواهي از پذيرش واقعيات مي‏باشد، اين عزّت در واقع ذلت است.
قرآن كريم مي‏فرمايد: «بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ»3 ولي كافران گرفتار عزّت (دروغين، و غرور) و اختلاف مي‏باشند.
و در آيه‏ي ديگر مي‏فرمايد: «وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَاد»4 هنگامي كه به او (منافق) گفته مي‏شود از خدا بترس، لجاجت و تعصب و غرور (و عزّت دروغين) او را مي‏گيرد و به گناه مي‏كشاند، آتش دوزخ براي او كافي است و چه جايگاه بدي!
اگر عزت، عزت راستين بود به سمت گناه كشيده نمي‏شد.
علي (ع) فرمود: «كسي كه نفس عزيز و شريفي دارد، آن را با زشتي (و ذلّت) گناه، خوار نمي‏سازد».5
در جاي ديگر فرمود: «كُلّ عزيزٍ داخل تحت القدرة فذليلٌ» هر انسان عزيزي كه در زير قدرت ديگري و غير از خدا باشد ذليل و خوار است.6
آن چه در اين مقال بيان مي‏شود عزت شايسته و عزّت راستين است.

ب: عزت راستين از آن خدا و خداجويان:

خداوند متعال، سرچشمه عزت راستين و واقعي است، هر كس به آن سرچشمه راه يافته به عزت راستين دست يازيده، قرآن عزيز مي‏فرمايد: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُوءْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ»7 و عزّت (سربلندي) از آن خدا و رسول او و مؤمنان است، ولي منافقان نمي‏دانند (و درك اين عزّت را ندارند)

ج: عوامل عزّت در قرآن:

1. خدايي شدن
از آن جا كه منشأ و اساس تمام عزت‏ها خداوند مي‏باشد، و ديگران سرا پا فقر و ذلتند، هر كس بخواهد به عزّت برسد و از ذلت رهايي يابد در مسير الهي قرار گيرد و در يك كلام خداجو و خدايي شود.
قرآن كريم مي‏فرمايد: «مَن كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا»8 كسي كه خواهان عزت است [بايد خدايي شود تا به عزّت برسد زيرا] عزّت يكسره از آن خداوند است.
و در ذيل آيه رمز و راز عزت يابي، و عزتمندي را كه از طريق خداوند به انسان خواهد رسيد بيان مي‏كند و آن باورهاي درست و كردار شايسته است: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ» سخنان پاكيزه (و عقايد درست) به سوي او بالا مي‏رود و كردار شايسته آن را در بالاتر رفتن (كمك و ياري) مي‏رساند.9
امام عزّت داران، حسين بن علي(ع) كه خدايي‏ترين انسان بود، تمام وجود او را عشق به خدا پُر كرده بود:
حضرت درباره رسيدن به عزّت و راهيابي به عزّت الهي مي‏فرمايد:
«يا من خصّ نفسه بالسّموّ والرّفعة فاوليائه بعزّه و يعتزّون يا من جعلت له الملوك نير المذلة علي اعناقهم فهم من سطواته خائفون»10
اي خدايي كه داراي مقام بلند و رفيعي (و عزّت مندي) هستي، پس دوستان خداوند با عزّت او عزيز و عزّت مند مي‏باشند، و اي خدايي كه شاهان [ستمگر] را (به خاك ذلّت نشاندي) و طوق خواري به گردن آن‏ها نهادي، كه سخت از عظمت و عزّت تو هراسانند.
آري عزّت‏ها به دست اوست هر كس داراي لياقت باشد از عزّت الهي برخوردار خواهد شد، چنان كه مي‏خوانيم: «قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُوءْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَيَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ»11 بگو بارالها! اي مالك حكومت‏ها! به هر كس بخواهي، حكومت مي‏بخشي، و از هر كس بخواهي حكومت را مي‏گيري، به هر كس بخواهي [طبق لياقت ها] عزّت مي‏بخشي، و هر كه را بخواهي خوار مي‏كني، تمام خوبي‏ها [و عزّت ها] به دست توست، تو بر هر چيزي قادري.
از امام صادق(ع) سؤال شد آيا خداوند بني‏اميّه را حكومت عطا نمود؟ (و به آن‏ها عزّت بخشيد؟!!)
فرمود: نه چنان است كه پرسشگر پنداشته، خداوند حكومت را به ما داد، ولي بني‏اميّه آن را گرفتند (و غصب كردند) درست مانند اين كه لباس دوخته شده شخصي را ديگري غصب كند (و به نا حق بر اندام ناسازگار خويش بپوشاند)12 (چنان كه علي(ع) فرمود: «واللّه لقد تقمصها ابن ابي قحافة»13 به خدا قسم كه پسر ابوقحافه خلافت را مانند پيراهني [غصب شده[ بر تن كرد.)
آري عزت غاصبانه ذلت است، علي(ع) فرمود: «العزيز بغير الله ذليل»14 عزيزي كه عزّتش از غير خدا باشد، ذليل است.
و فرمود: من أعزَّ بغير الله أهلكهُ العزّ؛15 كسي كه از طريق غير خدا به عزت رسد، همان عزت (ناروا) او را به هلاكت (ابدي) مي‏رساند.
2. اطاعت از رسول خدا(ص) و ائمه اطهار(ع) و الگو قرار دادن آن‏ها:
چنان كه اشاره شد عزت ذاتي مخصوص ذات الهي است و عزت عنايي و اعطايي مخصوص رسول خدا و مؤمنان «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُوءْمِنِينَ»16 و مصداق اكمل مؤمنان، معصومان و امامان راستين و بر حق مي‏باشند.
شخصي به امام حسن مجتبي(ع) عرض كرد: «فيك عظمةٌ قال: لا، بل فيّ عزّةٌ قال الله تعالي «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُوءْمِنِينَ»17 آيا در شما عظمت است. فرمود: نه، بلكه من داراي عزّتم، چنان كه خداوند مي‏فرمايد: عزّت از آن خدا و رسول ومؤمنان است.
و امام حسين(ع) فرمود: «ألا ان الدعيّ ابن الدّعي قد ركز بين اثنتين، بين السلة والذلة و هيهات منا الذّلة و ما اخذ الدنية ابي الله ذلك و رسوله...» بيدار باشيد! زنازاده، فرزند زنازاده، مرا بين دو چيز مجبور ساخته است، بين مرگ و ذلت و خواري، امّا هيهات كه ما ذلت و خواري را بپذيريم، خداوند ذلّت را بر ما روا نداشته و پيامبر(ص) هم اين اجازه را به ما نداده است. بعد از آن كه ثابت شد رسول خدا و امامان راستين داراي عزّت الهي مي‏باشند قرآن از دو طريق مردم را براي رسيدن به آن عزّت دعوت نموده.

1. تشويق و الگوپذيري:

مي‏فرمايد: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا»18
مسلّما براي شما رسول خدا الگو و سرمشق نيكويي است، براي آن‏ها كه اميد به رحمت خدا و روز رستاخيز دارند و خدا را بسيار ياد مي‏كنند. و اخلاق پيامبر(ص) را هم ستود كه «انّك لعلي خُلُق عظيم» تو اخلاق بزرگ و برجسته‏اي داري.19
و از امام حسين(ع) نيز نقل شده است «و لكم فيّ اسوةٌ؛ من الگوي (خوبي) براي شما هستم.»

2. اطاعت و فرمانبري:

قرآن كريم با تأكيد بر پيروي از پيامبر و ائمه اطهار(ع) مي‏فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَي اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُوءْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً»20 اي كساني كه ايمان آورده‏ايد، از خدا و پيامبر خدا و صاحبان امر [اوصياي پيامبر] پيروي كنيد، پس اگر در امري، اختلاف داشتيد، آن را به (داوري) خدا و رسول بگذاريد، اگر به خدا و قيامت ايمان داريد، اين كار نيكو و پايانش نيكوتر است.
بدين ترتيب، پيروي از پيامبر و امامان اطهار كه هر كدام به سرچشمه عزت پيوسته‏اند مايه عزّت‏مندي است.21
امام سجاد(ع) فرمود: «اطاعة ولاةِ الأمر تمام العزّة»22 پيروي از صاحبان امر او جانشينان پيامبر اكرم(ص) سرا پا عزّت است (تمام عزّت در اطاعت از ائمه اطهار(ع) خلاصه مي‏باشد)
از امام حسين (ع) درخواست شد سخني را كه خود مستقيما از پيامبر اكرم(ص) شنيده است، بازگو نمايد، حضرت فرمود: «خداوند كارهاي بزرگ و باشرافت را دوست دارد و كارهاي پست و ذليل را خوش نمي‏دارد.»23 آري انسان عزت مدار، عزّت مندانه سخن مي‏گويد «از كوزه همان برون تراود كه دراوست».

3. تمسك به قرآن، كتاب عزّت‏ساز الهي

قرآن كلام الهي و جلوه‏اي از قدرت و عزت، علم و حكمت پروردگار است و آيات نوراني آن نشانگر عزت و عظمت خداوند متعال مي‏باشد، قرآن برنامه دست‏يابي يك مسلمان به عزّت و شرافت اسلامي است، چرا كه هم خود قرآن، عزيز و با عزت است: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ * لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ...»؛ كساني كه به اين ذِكر [قرآن [هنگامي كه به سراغشان آمد كافر شدند (نيز بر ما مخفي نخواهد ماند) و اين كتابي است قطعا (با عزّت) و شكست‏ناپذير كه هيچ گونه‏باطلي، نه از پيش رو و نه از پشت سر (و در آينده) به سراغ آن نمي‏آيد، چرا كه از سوي خداوند متعال كه سرچشمه عزت و بزرگي است نازل شده است.
«تَنزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ»24 اين كتابي است كه از سوي خداوند عزيز (و شكست‏ناپذير) و حكيم فروفرستاده شده است.
هر كس به دامان قرآن چنگ زند، عزّت‏مند شده، و به راه عزّت مدار هدايت خواهد شد. خداوند عزيز مي‏فرمايد:
«وَيَرَي الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَي صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ»25 كساني كه به آن‏ها علم داده شده مي‏دانند آنچه از سوي پروردگارت بر تو نازل شده (يعني قرآن و...) حق است و به راه خداوند عزيز (و شكست‏ناپذير) و حميد هدايت مي‏كند.
آري عزّت مندي مسلمين در اين است كه به اين ريسمان الهي چنگ بزنند و به دستورات آن مو به مو عمل نمايند، لذا قرآن مي‏فرمايد:
«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنتُمْ عَلَيَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُون»26 و همگي به ريسمان خدا[قرآن و اسلام] چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت (بزرگ عزت و سربلندي و...) خدا را بر خود، به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر (و ذليل) بود، و او ميان دل‏هاي شما الفت ايجاد كرد، و به بركت نعمت خدا برادر شديد، شما بر لب حفره‏اي از آتش بوديد، خدا (شما را عزت بخشيد و از آن حالت) نجات داد. اين چنين، خداوند آيات خود را براي شما آشكار سازد.
در آيه ديگر فرمود: «آنچه را بر تو وحي شده بدان تمسك كن، زيرا تو بر راه راست هستي و اين مايه يادآوري (و بزرگي) تو و قوم تو است و به زودي از (عمل به قرآن از) شما پرسش خواهد شد.»27
علي (ع) مي‏فرمايد: «و عزّا لاتهزمُ انصارُهُ؛28 قرآن (را اطاعت نمودن) عزّتي را براي يارانش در پي دارد كه مغلوب و شكست به دنبالش نيست و فرمود: «و عزّا لِمَنْ تَوَلاّه؛29 (قرآن) عزّت و قدرتي است براي كسي كه قرآن برگزيند و از آن اطاعت كند.»

4. در صف مؤمنان قرار گرفتن

شخصيت هر كس در گرو عزّت اوست، انسان به عزّت و تكريم شخصيت از همه چيز حتي از آب و غذا بيشتر نيازمند است، چرا كه رنج گرسنگي و تشنگي برطرف مي‏شود، امّا تحقيري كه از ناحيه ذلت و خواري و نبود عزّت متوجه روح و روان افراد و يا جامعه مي‏شود به اين سادگي رفع نمي‏شود، خداوند متعال انسان را عزيز و با عزت آفريده «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» و هيچ‏گاه به او اجازه ذلّت پذيري، و از دست دادن عزّت را نداده است. امام صادق(ع) فرمود: «انّ اللّه فوّض الي المؤمن أموره كلّها و لم يفوّض اليه ان يكون ذليلاً أما تسمع الله يقول : «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُوءْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ» فالمؤمن يكون عزيزا و لايكون ذليلاً ان المؤمن اعزّ من الجبل...»30
خداوند تمام امور (زندگي) مؤمن را به خود (و انتخاب خودش) واگذار نموده، ولي به او اجازه (و اختيار) نداده كه ذلّت‏پذير باشد آيا نشنيدي سخن خدا را كه مي‏فرمايد: «و عزت از آن خدا و رسول او و مؤمنان است، ولي منافقان نمي‏دانند، پس (هميشه) عزيز و با عزّت است و هرگز ذلّت نمي‏پذيرد، براستي مؤمن عزيزتر (ومحكم‏تر) از كوه است (كه در مقابل هيچ بادي نمي‏لرزد)».
امام حسين(ع) هم فرمود: كه مؤمن ذلت نمي‏پذيرد، و خداوند متعال، و پيامبراكرم(ص) هم به مؤمنان چنان اجازه نداده است: «... هيهات منا الذلة قط اخذ الدنية ابي الله ذلك و رسوله؛ ذلت از ما (مؤمنان راستين) به دور است چرا كه خدا و رسولش پذيرش ذلت را بر ما روا نداشته است.»31
از آن چه گفتيم به دست آمد كه يكي از عوامل عزت زا و عزت آفرين، ايمان و گرايش به خداوند، و در صف مؤمنين قرار گرفتن است، بلكه بالاتر از نظر فرهنگ قرآني نه تنها مؤمن بودن عزت آفرين است، كه همراهي و ارتباط و پيوند با مؤمنان نيز عزّت‏آور مي‏باشد.
از ره پنهان صلاح و كينه‏ها مي‏رود از سينه‏ها در سينه ها
صحبت طالح تو را طالح كند صحبت صالح تو را صالح كند
چنان كه همراهي ناپاكان، مخصوصا منافقان و كافران ذلّت و خواري را در پي دارد.32
«بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا * الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِن دُونِ الْمُوءْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ العِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا»33
به منافقان بشارت ده كه مجازات دردناكي در انتظار آنهاست! همان كه كافران را به جاي مؤمنان دوست خود برمي‏گزينند، آيا مي‏خواهند از آنان عزّت (و آبرو) بجويند با اين كه همه عزت‏ها از آنِ خدا است.
از آيه فوق استفاده مي‏شود كساني كه در پي كسب عزّت و آبرو هستند با مؤمنان همراه و پيوند داشته باشند چرا كه مؤمنان با سرچشمه اصلي عزّت يعني خداوند در ارتباط مي‏باشند نه كافران و منافقان.

5. اصالت خانوادگي

وراثت و تربيت از عاملان اصلي تشكيل شخصيت (و شاكله‏هاي وجود) انسان است، انسان‏هايي كه در خانواده‏هاي با عزّت، پدر و مادران با شرافت رشد كرده‏اند طالب عزّت، و نگهبان اصالت خانوادگي خويشند، چنين كساني اصلاً (و يا كمتر) زير بار ذلت مي‏روند و خداوند نيز عزت و شرف چنين انسان‏هايي‏را حراست و نگهباني مي‏كند. در جريان داستان حضرت موسي و خضر(ع) مي‏خوانيم:
«وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنزٌ لَّهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزَهُمَا رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ.»34
و اما آن ديوار، از آنِ دو نوجوان يتيم در آن شهر بود، و زير آن، گنجي متعلّق به آن دو وجود داشت، و پدرشان مرد صالحي بود، و پروردگار تو مي‏خواست آن‏ها به حدّ بلوغ برسند و گنجشان را استخراج كنند، اين رحمتي از پروردگارت بود.
آيه فوق مي‏رساند اگر پدري صالح باشد خداوند توسط بهترين بندگان (موسي و خضر) عزّت (معنوي و اقتصادي) فرزندان او را حفظ خواهد كرد، و چنين فرزنداني نيز اصالت خانوادگي خويش را. امام حسين (ع) مي‏فرمايد: «و هيهات منا الذّلة... و جدودٌ طابت و حجورٌ طهرت و انوفٌ حميّةٌ و نفوسٌ ابيّةٌ لاتؤثر طاعة اللئام علي مصارع الكرام...»35
اما هيهات كه ما ذلّت و خواري را بپذيريم، خدا و رسولش چنين اجازه به ما نمي‏دهد، و دامن‏هاي پاك و داراي اصالت و تشرف و خاندان داراي همت والا و عزت نفس، هرگز اجازه نمي‏دهند كه اطاعت فرومايگان (و ذلت) را بر مرگ شرافت مندانه ترجيح دهيم.

6. جهاد و شهادت

عزّت و شرافت جامعه و افراد هميشه از سوي ستمگران و زورمداران (بي‏شخصيت و ذليل) تهديد مي‏شود، كساني كه در صف مقدم پاسداري از عزّت و شرافت قرار دارند، رزمندگان و جهادگران راه خدا هستند، آن‏ها تلاش مي‏كنند با نثار جان خويش از مرز عزّت و شرافت پاسداري كنند و خود نيز عزّت ابدي پيدا كنند) قرآن در وصف اين رادمردان مي‏گويد: «فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَي الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُـلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنَي وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَي الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِّنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً» مجاهداني را كه با مال و جان خود جهاد نمودند بر قاعدان [ترك كنندگان جهاد] برتري مهمّي بخشيده، و به هر يك از اين دو گروه [به نسبت اعمال نيكشان] خداوند وعده پاداش نيك داده و مجاهدان را بر قاعدان با پاداش عظيمي برتري بخشيده است، درجات (مهمي) از ناحيه خداوند و آمرزش و رحمت (نصيب آنان مي‏گردد).36
در آيه ديگر مي‏خوانيم: «وَكَفَي اللَّهُ الْمُوءْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا»37 و خداوند مؤمنان (رزمنده) را از جنگ بي‏نياز ساخته (و به آن‏ها عزت و سربلندي و پيروزي عنايت نمود زيرا) خداوند قوي و شكست‏ناپذير (و داراي عزّت) است.
اين است كه علي (ع) درباره فلسفه جهاد مي‏فرمايد: «فرض الله الجهاد عزّا للاسلام»38 خداوند جهاد را براي عزت يافتن اسلام واجب و لازم فرمود.
و امام حسين(ع) درباره عزت آوري جهاد و شهادت، در جواب حرّ بن يزيد رياحي كه او را از جهاد و شهادت ترساند، چنين فرمود: «ليس شأني شأنِ مَنْ يخافَ الموت ما اهونَ الموتُ علي سبيل نيل العِزّ و احياء الحقّ، ليس الموت في سبيل العزّ الاّ حياةً خالدةً و ليست الحياة مع الذّل الا الموت الذي لا حياة معه افبالموت تخوّفني؟ هيهات حاش سهمك و خاب ظنّك لست اخاف الموت ان نفسي لاكبر من ذلك و همّتي لاعلي من ان احملِ الضيم خوفا من و هل تقدرونَ علي اكثرَ من قتلي؟! مرحبا بالقتل في سبيل الله ولكنّكم لايقدرون علي هدم مجْدي و محو عزّتي و شرفي فاذا لا ابالي من القتل»39 من كسي نيستم كه از مرگ (و شهادت) بترسم و چه راحت (و آسان) است جان باختن در راه رسيدن به عزّت (ابدي) و زنده نمودن حق (و دين الهي). مرگ در راه رسيدن به عزت جز حيات (و زندگاني) جاوداني نيست، و زندگي ذلّت بار جز مرگي كه هرگز حيات و زندگي را در پي ندارد نيست. آيا مرا از مرگ (و شهادت) مي‏ترساني؟! هيهات تيرت به خطا رفت! و گماني بس واهي و تهي نمودي من و ترس از مرگ (هرگز). نفس من برتر از آن است، و همت من عالي‏تر از آن كه از ترس مرگ، بار ستم و ظلم را بر دوش كشم (راستي) شما بيش از كشتن من چه توانايي داريد و چه كار مي‏توانيد انجام دهيد؟) مرحبا و درود باد بر كشته شدن (و شهادت) در راه خدا، (ولي اين را بدانيد كه هرگز) توانايي نابودي عظمت و عزّت و شرف (ابدي) من را نداريد، لذا هيچ باكي از مرگ (و شهادت) ندارم.
همين سخنان بود كه حرّ بن يزيد را نيز به سمت و سوي عزّت ابدي كشاند و براي هميشه خود را عزتمند و آبرودار نمود.
در جاي ديگر فرمود:
«موتٌ في عزّ خيرٌ من حياةٍ في ذُلٍّ»40 مرگ در راه عزّت (و شرف) از زندگي ذلّت بار (به مراتب) بهتر است.

7. بصيرت و آگاهي:

عامل ديگر كه در ايجاد عزّت، و شرف آفريني نقش مهمي دارد و آگاهي و بصيرت ديني و آگاهي نسبت به زمان و زمانه است، قرآن عزت و رفعت مقام آگاهان را اين چنين بيان مي‏كند: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»41 خداوند كساني را كه ايمان آورده‏اند و كساني را كه علم (و آگاهي) به آنان داده شده درجات عظيمي (و عزّت بزرگي) مي‏بخشد و خداوند به آن چه انجام مي‏دهيد آگاه است.
چنان كه قبلاً بيان داشتيم ايمان و مؤمنين عزت آفرين هستند، علم و آگاهي
از امام صادق(ع) سؤال شد
آيا خداوند بني‏اميّه را
حكومت عطا نمود؟
(و به آن‏ها عزّت بخشيد؟!!)
فرمود: نه چنان است كه
پرسشگر پنداشته
خداوند حكومت را به ما داد
ولي بني‏اميّه آن را گرفتند
(و غصب كردند)
درست مانند اين كه
لباس دوخته شده شخصي را
ديگري غصب كند (و به نا حق بر
اندام ناسازگار خويش بپوشاند).
نيز چنين است، چرا كه انسان آگاه در معرض هجوم نقشه‏هاي ذلّت آور دشمن قرار نمي‏گيرد.
علي(ع) مي‏فرمايد: «آن كس كه زمان را بشناسد، از برخورد با رويدادهاي آن غافل (و عاجز) نمي‏ماند. بلكه براي رويارويي با آن‏ها (و نقش‏هاي ذلت آور دشمن) آمادگي پيدا مي‏كند.»42
چنان كه متقابلاً جهل و بي‏خبري باعث ذلّت مي‏شود، علي(ع) فرمود: «والجهل ذُلّ»43 ناداني (و بي‏خبري از دين و زمان...) ذلت و خواري را در پي دارد.
يكي از عواملي كه ياران امام حسين(ع) پيشواي عزّت آفرينان، تا پاي جان ماندند و آن عزّت و افتخار ابدي را آفريدند و عزت‏مند و جاودانه شدند، همان بصيرت و آگاهي بود، در رأس همه ابي الفضل رشيد كه زير بار ذلّت امان نامه و... نرفت، چون بصيرت نافذي داشت. امام صادق(ع)فرمود: «كان عمّنا العباس نافذَ البصيرة»44 عموي ما، ابوالفضل(ع) بصيرتي ژرف داشت.
در مقابل عمر سعد كه زير بار آن همه ذلّت و خواري رفت يكي از كاستي‏هاي عمر سعد، نداشتن تيزبيني و بصيرت بود، ابن زياد با بهره برداري از اين كمبود فكري، فردي ذليل و فرومايه و هزار چهره، يعني شبث بن ربعي را با او همراه ساخت تا او را توجيه كند، شبث كوشيد به عمر سعد القا كند كه حسين، كافر حربي است كه قتلش واجب مي‏باشد!! و به همين دليل، قتل او در ماه حرام اشكالي ندارد.45

د: عزّت ستيزان

1. سلاطين ستم پيشه: ستمگران در پوشش سلاطين و شاهان در طول تاريخ باعث ذلّت و خواري جامعه‏ها و از بين رفتن عزت آن‏ها شده‏اند، در قرآن مي‏خوانيم: «إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ»46 پادشاهان (ستم پيشه) هنگامي كه وارد منطقه آبادي شوند آن را به فساد و تباهي مي‏كشند و عزيزان آن جا را به ذلّت مي‏كشند (آري) كار آنان همين است.
در حديث هم مي‏خوانيم كه مردم به دنبال عزّت در خانه شاهان (ستم پيشه مي‏روند) و هرگز در آن جا عزّت نخواهند يافت (جز ذلت و خواري) «والناس يطلبونها في ابواب السلاطين»47
2. منافقان: «يَقُولُونَ لَئِن رَّجَعْنَا إِلَي الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُوءْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ»48 آن‏ها (منافقان) مي‏گويند اگر به مدينه بازگرديم، عزيزان ذليلان را بيرون مي‏كنند! در حالي كه عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است، ولي منافقان نمي‏دانند، در نتيجه عزّت ستيزي مي‏كنند نه ذلّت گريزي.

پاورقيها:

1ـ راغب اصفهاني، مفردات الفاظ قرآن (تهران مكتبة المرتضوية) صص344 ـ 345.
2ـ منافقون، آيه8.
3ـ سوره ص، آيه2.
4ـ بقره، آيه206.
5ـ عبدالواحد آمدي، غرر الحكم (قم) دفتر تبليغات اسلامي، ص231.
6ـ علي بن شعبه، تحف العقول، ص266.
7ـ منافقون، آيه8.
8ـ فاطر، آيه10.
9ـ همان.
10ـ شيخ عباس قمي، مفاتيح الجنان، دعاي امام حسين در روز عرفه، ص483.
11ـ آل عمران، آيه26.
12ـ محمدي ري شهري، ميزان الحكمة، (دارالحديث، چاپ دوّم، 1419 هـ.ق) ج5، ص1956.
13ـ نهج البلاغه، خطبه شقشقيه.
14ـ محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، (بيروت، مؤسسة الوفا) ج75، ص10.
15ـ ميزان الحكمة، ج5، ص1957.
16ـ منافقون، 8.
17ـ بحارالانوار، همان، ج44، ص106، روايت15.
18ـ احزاب، آيه21.
19ـ قلم، آيه4.
20ـ نساء، آيه59.
21ـ ر. ك: استاد ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير نمونه، (دار الكتب الاسلامية1370)، ج3، ص434.
22ـ ميزان الحكمة، (همان)، ج5، ص1958، روايت 12838 و ر.ك علي بن شعبه، تحف العقول، ص283.
23ـ ابن ابي جمهور احسائي.
24ـ زمر، آيه1.
25ـ سبا، آيه6.
26ـ آل عمران، آيه103.
27ـ زخرف، آيات43 ـ 44.
28 ـ محمد دشتي، نهج البلاغه، خطبه198، ص418.
29ـ همان.
30ـ ميزان الحكمة، ج5، ص1957.
31ـ بحارالانوار، ج45، ص8.
32ـ بني‏صدر تا آن زماني كه همراه امام بود داراي عزّت بود، آنگاه كه به دام منافقين افتاد، ذليلانه، با آرايش زنانه فرار كرد و رئيس منافقين هم زماني خود را در نوك پيكان مبازره با امريكا و غرب مي‏دانست، ولي سرانجام ذليلانه به دامن غرب و بدتر از همه صدام پناهنده شد «فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ».
33ـ نساء، 139.
34ـ كهف، 82.
35ـ بحارالانوار، ج45، ص8.
36ـ نساء 95ـ 96.
37ـ احزاب، 25.
38ـ نهج البلاغه، ص682، حكمت 252.
39ـ توفيق ابوعلم، كتاب اهل البيت (مصر، مطبعه سعادت) ص448، و ر.ك ملحقات احقاق الحق، ج11، ص601.
40ـ همان دو.
41ـ مجادله، 11.
42ـ علي بن شعبه، تحف العقول، ص98.
43ـ همان، ص265.
44ـ شيخ عباس قمي، نفس المهموم، تهران، كتاب فروشي علميه اسلاميه، 1374 هـ، ص176.
45ـ سيد حسين اسحاقي، جام عبرت، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، 1381، ج2، ص104.
46ـ نمل، 34.
47ـ سيد محمد حسين عاملي، (از علماي قرن 11 هـ.ق) اثنا عشرية، چاپ قديم، ص155.
48ـ منافقين، 8.

مقالات مشابه

سفارش‌های اخلاقی در کلیات سعدی با رویکرد به قرآن و نهج البلاغه

نام نشریهمطالعات قرآنی

نام نویسندهرضا موسی‌آبادی, بتول فخر اسلام

مؤلفه‌های مؤثر در مثبت‌اندیشی با تکیه بر داستان حضرت یوسف(ع)

نام نشریهپژوهش نامه معارف قرآنی

نام نویسندهمصطفی رضازاده بلوری, حبیب‌الله حلیمی جلودار

اصل رحمت در حکمرانی از منظر قرآن

نام نشریهقرآن، فقه و حقوق اسلامی

نام نویسندهمحمد جواد ارسطا, سیداحمد حبیب نژاد

عواطف مثبت، آثار و راهکارهای تقویت آن در سورۀ یوسف(ع)

نام نشریهپژوهش نامه معارف قرآنی

نام نویسندهعلی محمد میرجلیلی, محمد شریفی, احمد صادقیان, بی‌بی رقیّه مصدّق

معناشناسی «قول حسن» در قرآن کریم

نام نشریهتفسیر پژوهی

نام نویسندهحبیب فرخی نیا

تبيين مقام رضا در قرآن كريم

نام نشریهحسنا

نام نویسندهسيد جليل انصار محمدي

اسلوب‌های قرآن در بیان هنجارهای اخلاقی

نام نشریهپژوهشهای قرآنی

نام نویسندهسیدعلی اکبر حسینی