share 722 بازدید
الطوسی و التبیان

اکبر الایرانی - علی جمال الحسینی

ابو جعفر محمد بن‏الحسن بن علی الطوسی‏المشهور ب«الشیخ»و ب «شیخ الطائفة».
ولد عام 385ه(599)م فی مدینة طوس، و لبیّ نداء ربه فی الثانی و العشرین من محرم الحرام-علی القول المشهور (1) - (460ه-1067م)فی مدینة النجف الاشرف بعد عمر ناهز الخامسة و السبعین عاما.

النشأة

لقب الشیخ نفسه بالطوسی فی فهرسته (2) .و طوس واحدة من أربع مدن مهمة فی خراسان، کانت تحت سیطرة الغزنویین الاتراک، الذین کانوا جدیدی عهد بالاسلام، و کان الشیعة یومها فی ضراء و شدة (3) فالمذهب السیاسی الحاکم فی خراسان هو الشافعی قال السبکی (4) - إن«السلطان محمود الغزنوی کان حنفی المذهب اولا ثم اصبح شافعیا».
و قد حصل التباس عند بعض المؤرخین و المترجمین للشیخ کالسبکی (5) و السیوطی (6) فنسبوه الی المذهب الشافعی.
وازدهرت طوس عملیا و ثقافیا و خرجت امثال الشاعر الکبیر فردوسی(صاحب الشاهنامة)و الشیخ الطوسی و المحقق الخواجه نصیر الدین و المتکلم الغزالی و الادیب نظام الملک و غیرهم من اعلام العلم‏ و الادب

فی بغداد

تم هاجر الشیخ الی بغداد و کانت یومها تابعة للبویهین، و شهدت المراکز العلمیة و الثقافیة توسعا ملحوظا فی عصرهم.و قد انجز الشیخ فی هذه الفترة شرح کتاب المقنعة للشیخ المفید و سماه«تهذیب الاحکام» (7) .

اساتذته

الشیخ المفید:

قال الشیخ فی الفهرست (8) بعد ذکر کتب الشیخ المفید:«سمعنا منه هذه الکتب کلها بعضها قراءة علیه و بعضها یقرأ علیه غیر مرة و هو یسمع و ابن المعلم من اجلة متکلمی الامامیة انتهت ریاسة الامامیة الیه فی العلم و کان مقدما فی صناعة الکلام له قریب ماتی مصنف کبار و صغار».
و لکی نعرف فضل المفید و تقواه یکفینا ان الامام الحجة(ع)ینسبه الی نفسه المقدسة فی بعض رسائله الشریفة (9) و قد تخرج علی یدیه السید المرتضی علم الهدی و السید الرضی (10) .
السید المرتضی.
کان للسید المرتضی مکانة علمیة و سیاسیة مشهوده قد تلمذ علیه الشیخ الطوسی فی الفقه و الاصول و الکلام و قرأ علیه اکثر کتبه (11) و مؤلفاته، و لخص کتابه الشافی و شرح الاصول من کتاب حمل العلم و العمل، و حذا حذوه فی الفقه و الاصول و الکلام و الفّ کتابی المسوط و الخلاف وفق منهج السید المرتضی (12) ح و قال الشیخ فی استاذه (13) .
«متوحد فی علوم کثیرة مجمّع علی فضله مقدم فی العلوم مثل الکلام و الفقه و اصول الفقه و الادب و ...».
و وصفه النجاشی(ت 450 ه)بأنه: «خازن العلوم لم یدانه فیه احد فی زمانه...» (14) .

مرجعیة الشیخ

آلت المرجعیة الی الشیخ بعد وفاة السید المرتضی للیاقته العلمیة و شخصیته الدینیة و نفوذه الاجتماعی، حتی ان الخلیفة العباسی(القائم بامر اللّه)اسند الیه کرسی الکلام (15) و کان مرجعا للشیعة فی امورهم الدینیة و حقوقهم الشرعیة (16) .
فلما دخل طغرل بک، الی بغداد سنة(448 ه)هوجمت دار اشیخ و أحرق کل ما فیها من کتب و اثاث، فهاجر الشیخ مضطرا الی النجف الاشرف دون ان یتوانی لحظة واحدة فی البحث و التحقیق و اثراء الحرکة الفکریة الشیعیة الغنیة، و انما خطا خطوة تاریخة عملاقة عندما اسس اول جامعة اسلامیة فی النجف الاشرف و خلفه نجله العالم«أبو علی» الملقب بالمفید الثانی (17) فعمل علی توسیعها.

قالوا فی الشیخ

قال النجاشی-و هو من مشایخ الشیخ -فی رجاله (18) :
«جلیل فی اصحابنا ثقة عین من تلامذة شیخنا ابی عبد اللّه له کتب...».
و قال العلامة الحلی فی خلاصته (19) :
«شیخ الامامیة و وجههم-قدس اللّه روحه-رئیس الطائفة، جلیل القدر عظیم المنزلة، ثقة، عین، صدوق، عارف بالاخبار و الرجال و الفقه و الاصول و الفروع و الجامع لکمالات النفس فی العلم و العمل ...».
و قال الشیخ عبد الجلیل القزوینی:
ان فضله و زهده اظهر من الشمس و مع هذا فاننا لایسعنا الا ان نقول کما قال الشاعر:
لو لا خشیت لقلت لیس کمثله
فی قوة الا بداع و الایجاد
کلا و من تلقی عیون الدهر ما
لم تلق فی الازال و الاباد
(20) و لا یمکن استقصاء ما قیل فی الشیخ بهذه العجالة و انما اقتصر علی ذکر نماذج من ذلک و لمن اراد التفصیل مراجعة المصادر.

لمحة سریعة للابعاد العلمیة فی شخصیة الشیخ

شهد العلماء و العظماء بعمق شخصیة الشیخ العلمیة و عطائه الثّر و فضله و نبله. فما زالت اشعته المشرقة تضی‏ء کل جوانب الحوزات الشیعیة بعد الف عام، و ما زال العلماء و المحققون ینتهلون من منهله العذب و یستضیئون بأنوار کتبه و آثاره، فقد مخر عباب العلوم الاسلامیة و القرآنیة فی الفقه و الاصول و الکلام و الرجال و الحدیث و التفسیر و الادب 21 ، و سنمّر مرورا سریعا علی کل هذه الابعاد فی شخصیته الفذة.

البعد الفقهی

و مضات اشرقت فی حرکة الفقه الشیعی التکاملیة المتصاعدة و ترکت بصمات مؤثرة خلّدها التاریخ.
فعصر الشیخ المفید و السید المرتضی کان یمثل بدیاة النهوض فی حرکة الفقه الشیعی ثم فتح الشیخ الطوسی صفحة ذهبیة لامعة فی هذه الحرکة جسّدها بتألیف«التهذیب»و«الاستبصار»و «المبسوط»و«النهایة»و«الخلاف»و غیرها من مصنفاته القیمة، و یعتبر«الأخیر نقله نوعیة فی الفقه التطبیقی و التقدیری.
و هکذا بقیت اراء الشیخ الفقهیة نافذة علی العلماء یقولون بقوله و یحذون حذوه 22 عشرات السنین من بعده و لم یجرؤ احد علی التصدی لها حتی فتح باب الطعن علیها سبطه ابن ادریس الحلی 23 (598ه).
قال الحاج نوریی 24 :
«و اما الفقه فهو خریّت هذه الصناعة و الملقی الیه زمام الانقیاد و الطاعة و کل من تأخر عنه من الفقهاء و الاعیان فقد تفقه علی کتبه و استفاد منها نهایة ادبه و منتهی طلبه».

البعد الاصولی

ادرک الشیخ ضرورة اوقوف بوجه الحرکة الاخباریة المتخلفة وازاحة العراقیل عن طریق المسیرة الفقهیة الاصولیة فکتب«عدة الاصول»و «المبسوط»متحدیا للاصحاب.
جاء فی مقدمة المبسوط ج 1 ص 2.
«اما بعد فانی لاازال اسمع معاشر مخالفینا من المتفقهه و المنتسبین الی علم الفروع یستحقرون فقه اصحابنا الامامیة و یستنزرونه و ینسبونهم الی قلة الفروع و قلّة المسائل...و کنت علی قدیم الوقت و حدیثه متشوق النفس الی عمل کتاب یشتمل علی ذلک تتوق نفسی الیه فیقطعنی عن ذلک القواطع و تشغلنی الشواغل و تضعف نیتی ایضا فیه قله رغبة هذه الطائفة فیه و ترک عنایتهم به لانه الفوا الاخبار و ما رووه من صرح الالفاظ حتی ان المسألة لو غیّر لفظها و عبّر عن‏ معناها لعجبوا...».
و تعرض فئ ذیل قوله تعالی‏{\«افلا یتدبرون القران»لاصحاب الحدیث قائلا:«و فیه تنبیه علی بطلان قول الجهال من اصحاب الحدیث» 25 .
و فی مقدمة«عدة الاصول» (26) یشن علیهم هجوما عنیفا و یطرح الاجتهاد بجرأة و اقدام ثم یشیر الی تفرده فی هذا الباب.
«فان من صنف فی هذا الباب سلک کل قوم منهم المسلک الذی اقتضاه اصولهم و لم یعهد لاحد من اصحابنا فی هذا المعنی...» 27 .
و من ارائه الاصولیة القول بعدم حجیة الخبر الواحد لغیر الامامی العدل، و حجیة الاجماع علی اساس قاعدة اللطف.
جدیر ذکره أن«عدة الاصول ما زال من المصادر المهمة للباحثین و الاصولیین.

البعد الحدیثی

عاش الشیخ قریبا من عضر النص و شرح«مقنعة المفید»و سماه ب«تهذیب الاحکام» 28 .
و«التهذیب»و«الاستبصار»هما المدخل الی البعد الحدیثی فی الشیخ و المؤشران القویان علی عظمته و تضلعه فی هذا الفن، و قد روی فی التهذیب حسب ترقیم«الحاج نوری 29 1359 حدیث فی 393 باب و 21 کتاب.و فی«الاستبصار» 5511 حدیث فی 925 باب و یعدّ الکتابان من الکتب الاربعة المعتمدة لدی الشیعة الی جانب من لا یحضره الفقیه و الکافی.

البعد الکلامی

شهد القرنان الرابع و الخامس الهجریان نشاطا فی حرکة التالیف و المناظرات الکلامیة، و کان للشیخ المفید مناظرات ساخنة مع ائمة الاشاعرة و المعتزلة و له اکثر من خمیسین اثرا کلامیا. کما الف الف السید المرتضی کتاب«الشافی» ردا علی المغنی عبد الجبار.و للشیخ الطویی اکثر من خمسة عشر اثرا کلامیا کالجمل و المفصح فی الامامة و الاقتصاد و الهادی الی طریق الرشاد تلخیص الشافی 30 و قد امتاز التبیان باشارات کلامید دقیقة و استدلالات محکمة بالآیات المبارکة علی احقیة التشیع.

البعد الرجالی

دعا اتساع علم الحدیث و کثرة الرجال و الابتعاد عن عصر النص علماء الشیعة فی بدایة القرن الرابع الی تکریس الجهود لتدوین الرجال و مشخصاتهم و حصر مؤلفاتهم، فالف ابو عمرو عبد العزیز الکشی(369ه)کتاب«الرجال»و قام الشیخ الطوسی بتنقیحه و ضبطه و تکمیله 31 .
و کان للشیخ متاب آخر سماه «الابواب»او«رجال الطوسی»ذکره اقا بزرک الطهرانی فی الذریعة قائلا. 32 :
«و هو احد الاصول الرجالیة المعتمدة عند علمائنا».
و له کتاب ثالث اسمه«الفهرست» احصی فیه 400 مصنف شیعی ذکره اقا بزرک الطهرانی ایضا و قال 33 :
«و هو من الآثار الثمینة الخالدة و قد اعتمد علیه علماء الامامیة علی بکرة ابیهم فی علم الرجال».
و قد نوّه الشیخ محمد ابو زهرة 34 - العالم الأزهری المعروف بعمق الشیخ الطوسی الرجالی و عدّ«الفهرست»خدمة جلیلة قدمها الشیخ للعالم الاسلامی.
و بهذا عرفنا اهمیة الدور الذی أداه الشیخ فی الفقه و اصوله و الحدیث و رجاله و الخطوات العملاقة التی خطاها فی الفقه الشیعی.

البعد الادبی

ولد شیخ الطائفة و ترعر ع فی بلاد تتکلم الفارسیة-طوس-ثم هاجر الی بغداد یدفعه الشوق و یحدوه الطموح العلمی و تتلمذ هناک علی«الشیخ المفید»و«السید المرتضی»و«ابوالقاسم التنوخی».
و بالرغم من ان الشیخ لم یکن عربی الاصل الا ان نبوغه و ذوقه السلیم و قریحته جعلته یحتل مکانة بارزة فی الادب العربی فبحوثه اللغویة فی جذور الکلمات و اشتقاقاتها و اعرابها فی تفسیره التبیان و بناء عباراته بالفاظ جزله محکمة و ترکیبات واضحة بینة بلا تعقید و لا التواء و استشهاده بالشعر العربی و الامثال العربیة المشهورة کل هذا یعبّر عن قریحة رائعة و امتلاک واثق لناصبة الادب.

تفسیر التبیان

35 تفسیر جامع تعرض لعلوم القرآن فی شتی المجالات کالقراءة و اللغة و الاعراب و اسباب النزول و النظم و الناسخ و المنسوخ و المحکم و المتشابه، و غیرها باسلوب علمی دقیق و عبارة جمیلة، و هو اول تفسیر شیعی-موجود-تطرق بالتفصیل لاثبات العقائد الکلامیة عند الشیعة و الردّ علی خصومهم.

ظروف تالیفه

ذکرنا سابقا ان الشیخ الطوسی تسلّم مقالید الزعامة الدینیة إثر وفاة«السید المرتضی علم الهدی»، فسطع نجمه العلمی و الاجتماعی و اتسع نفوذه فأوغرذلک علیه صدور خصومه، خصوصا الاشاعرة منهم.فسعوا به عند الخلیفة العباسی «الهائم بأمر اللّه»-الذی اسند الیه کرسی الکلام-فدبروا له المؤمرات و حاکوا الدسائس، حیث کان الاشاعرة مقربین من البلاط العباسی، احرارا فی نشر عقائدهم و افکارهم من خلال المحاضرات و المناظرات و التألیفات؛و قد قام الخلیفة بشنر کتابین احدهما عن عقائد الاشاعرة و الآخر فی تکفیر المعتزلة.
و عاش الشیعة یومها فترة ارهاب و قمع و تکررت الهجمات علی مناطقهم، و منعوا من اقامة الشعائر الدینیة و الطقوس المذهبیة الی ان قیّض اللّه الهم الشیخ المفید و السید المرتضی لیقودوهو الی ذری العزة و المکانة العلمیة و الاجتماعیة فی عصر السیطرة البویهیة؛ثم جاء عصر الشیخ الطوسی بید انه کان مزامنا لتشتت البویهیین و افول دولتهم و سطوع نجم السلاجقة و قوة شوتهم فأتخذ سبیل الاحتیاط و عالج الامور بحذر و انصرف الی التدریس و التألیف.

متی کتب التبیان

؟ یروی الشیخ فی«التبیان»عن استاذه المرتضی فی مواطن کثیرة مترحما علیه کما یرجع القارئ الی«المبسوط»و«النهایة»و «الخلاف»و«العدة»و«تهذیب الاحکام» و«شرح الجمل»و«الامامة»و«تلخیص الشافی»فی المسائل الفقهیة و الاصولیة و الکلامیة 37 و نستفید من هذا امرین:
الاول:ان الشیخ الف اکثر کتبه فی‏ حیاة السید المرتضی قبل تالیف تفسیره.
الثانی:انه کتب تفسیره بعد وفاة السید المرتضی فی عصر زعامته و مرجعیته و یبدو انه فسر القرآن الی سورة یوسف فی سعة من الوقت و فراغ البال، بینما یلاحظ نوع من الاستعجال و الاختصار فی المتبقی.
و من هنا نتوقع أنه کتب التفسیر فی الأونة الأخیرة من ایام اقامته فی بغداد.

نسخ التبیان

من هنا نفهم أن الشیخ کتب تفسیره فی أواخر ایام اقامته فی بغداد فی خضم الاحداث الساخنة و التی تسببت فی اشعال النیران فی مکتبته و مقر اقامته فهاجر الی النجف مضطرا و لعل تفسیره کان طعمة اللنیران ایضا.غیر ان بعض طلابه احتفظوا بنسخ من التفسیر بفضل الاسلوب الدارسی الشائع یومها(الاملاء و القراءة)، و فیما بعد قرئت هذه النسخ علی الشیخ و نجله و اقرّت من قبلهما.
فقد جاء فی الصفحة الاولی من نسخة 38 احتوت علی الآیة121 من سورة آل عمران الی الآیة 50 من سورة المائدة.
الجزء الثالث من کتاب«التبیان»فی تفسیر القرآن تصنیف سیدنا الشیخ الجلیل...«ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی»...نظر فی هذا الکتاب«الشیخ الطوسی»ادام الله ظله قرأ علی الشیخ«ابو الوفاء عبد الجبار»..و علی الشیخ«ابو علی الطوسی».
و ذیّل بتوقیع الشیخ و قوله:قرأ علی ولدی(و یحتمل ان یکون القارئ)«أبو القاسم علی بن عبد الجبار».
بید ان نسخ هذا التفسیر لم تکن مجتمعه فی مکتبة واحدة مما ادی الی اختفائها الی ما قبل نصف قرن عن المکتبات.
قال اقا بزرک الطهرانی فی ذریعته:
«اقول:هذا التفسیر النفیس عزیز الوجود فی الغایة و قد کان عند العلامة المجلسی و ذکره من مآخذ کتاب البحار فی اوله ولکنی لم اطلع بوجود تمام مجلداته جمیعا فی مکتبه واحدة فی عصرنا هذا نعم، یظهر من فهرس مکتبة الازهر بمصر و مکتبة السلطان الفاتح و مکتبة السلطان عبد الحمید خان و غیرها ان فی کل منها نسخة منه 39 .

الطبعة الاولی

طبع تفسیر البیان طبعته الاولی فی مجلدین کبیرن ضخمین، المجلد الاول منه فی 869 صفحة و اشتملت علی مقدمة تعریفیة بالکتاب و تفسیر سورة الفاتحة الی آخر التوبة، طبع فی 1362 ه.
و طبع المجلد الثانی فی 1365 ه.و فی 800 صفحة اختتمه الاستاذ«جلال الدین الهمائی»بقوله:«و تفسیر التبیان مع ما ذکر من جلالة قدره و عظم شأنه قد کان اعز وجودا من الکبریت الاحمر و البیض الانوق و ابعد تناولا من النجم و مناط العیوق اذ لم یکن تمام اجزائه جمیعا عند أحد فی مکتبة شخصیة أو عمومیة من مکاتب العالم شرقها و غربها بل کانت متفرقة فی البلاد المتباعدة تفرق بحیث لم یکن احد من العلماء المشتاقین الیه یرجو ان یظفر به و کذلک مضت القرون و تطاول علیه الأمد».
و قد عنی بطبعه السید الدّیّن الحاج «عبد الرسول الروغنی».قام بنفقة طبع هذا الکتاب و نهض بجمعه و ترتیبه و نسخه و تصحیحه و تهیئته للطبع العالم العامل الفقیه الحاج«میرزا علی اقا الواعظ الشیرازی»، و استعان بالسید الجلیل حجة الاسلام«السید محمد الکوه کمری التبریزی»المدعو بالحجة، قد بذل الجهد فی جمیع الاجزاء و ارسال ما عنده الی المصح المحترم.و ممن عاونه علی التصحیح و المقابلة العالم الورع الحاج «اقا رحیم الاصفهانی»المدعو بالارباب.. و علق علیه بخطه الشریف کما تری فی هوامشه...و انا العبد الحقیر«جلال الدین الهمائی الشیرازی».

الطبعة الثانیة

طبع طبعته الثانیة فی دورتین کل دورة عشر مجلدات، قام بطبعه مکتبة الامین فی النجف الاشرف فی مطبعتی«العلمیة» «النعمان»و استغرق طبعه من(1376 ه- 1382).و امتازت هذه الطبعة بالتحقیق و التصحیح و التنظیم الذی قام به«احمد حبیب قیصر العاملی»و «احمد شوقی امین»؛بالاضافة الی ترتیب المباحث اللغویة و القراءة و الاعراب و اسباب النزول و النظم التی اوردها المؤلف؛و ازدانت‏ الطبعة ایضا بفهارس نافعة فی نهایة کل مجلد للاحادیث و الردود الکلامیة و الآیات و الامثال و المباحث اللغویة.

ملخصات التبیان

أ-مختصر(منتخب)التبیان

ان أول من فتح باب الطعن علی الشیخ هو«ابو عبد اللّه محمد بن المنصور بن أحمد بن ادریس العجلی الحلی 40 (ت 598 ه)صاحب«السرائر»؛قال صاحب الروضات 41 .
«و هو اول من فتح باب الطعن علی الشیخ و الافکل من کان فی عصر الشیخ أو من بعده انما کان یحذو حذوه غالبا الی ان انتهت النوبة الیه...».
الاّ ان صاحب«السرائر»هذا یقف علی اعتاب«التبیان»اجلالا و اکبارا و یذکر مؤلفه بالتعظیم و الثناء الجمیل و یلخصه تثمینا لهذا الجهد الجبار.
قال أقا بزرک الطهرانی:«و هو اول من خالف اقواله إلاّ انه یقف عند کتابه التبیان و یعترف له بعظم الشأن و استحکام البنیان و قد بلغ اعجابه ان لخصه و سماه مختصر التبیان» 42 .

نسخه

تحتفظ خزانة مکتبة«المدرسة الفیضیة»فی قم بنسخة ناقصة من هذا الکتاب تشتمل علی سورة البقرة الی سورة هود 43 .
و تحتفظ مکتبة«آیة اللّه المرعشی النجفی»بنسختین من هذا الکتاب بعنوان «المنتخب من تفسیر القرآن و النکت المستخرجة من کتاب التبیان» 44 .
و اخیرا قامت المکتبة المذکورة بطبعه فی مجلدین طباعة انیقة فی شهر محرم الحرام 1409.

ب-التعلیقات

45 و هو حواش و ایرادات و تعلیقات لابن اوریس نفسه علی تفسیر التبیان ذکره الشهید الثانی فی اجازته الکبری 46 :
ان المختصر هذا غیر کتابه«التعلیقات» الذی هو حواش و ایرادات علیه کتبت عن خط«ابن ادریس»فیظهر انه سماه بالمنتخب...و ذکره محمد بن الحسن الحر العاملی 47 (ت 1104 ه)ایضا:
«...و له ایضا کتاب التعلیقات کبیر و هو حواش و ایرادات علی التبیان لشیخنا «الطوسی»شاهدته بخطه فی فارس...».
و له نسخة ناقصة تتضمن الآیة 102 من البقرة الی سورة الحدید فی«المکتبة المرکزیة للروضة الرضویة المقدسة».

مختصر التبیان فی تفسیر القرآن

48 للفقیه المفسیر«ابو عبد اللّه محمد بن هارون 49 المعروف ب«ابن لا سکال»أو «کال»و هذه النسخة مفقودة لم یعرف عنها شی‏ء الی ذا الوقت.

قالوا فی التبیان

قال الشیخ الطوسی فی مقدمة تفسیره «اما بعد فان الذی حملنی علی الشروع فی عمل هذا الکتاب انی لم اجد؟احدا من اصحابنا-قدیما و حدیثا-من عمل کتابا یحتوی علی تفسیر جمیع القرآن و یشتمل علی فنون معانیه».
و قال فی الفهرست 50 «لم یعمل مثله» و بهذا یستحق الشیخ لقب امام المفسرین. قال امین الاسلام«ابو علی الفضل بن الحسن الطبرسی»(ت 548 ه)و هو من تلامیذ«ابو علی الطوسی»و له قصب السبق فی التفسیر بعد الشیخ فی مقدمة جمیع البیان ما نصه:
«إلا ان اصحابنا-رضوان اللّه علیهم لم یدونوا فی ذلک-تفسیر القرآن-غیر مختصرات نقلوا فیها ما وصل الیهم فی ذلک من الاخبار، و لم یعنوا ببسط المعانی و کشفت الاسرار الا ما جمعه الشیخ الاجل السعید«ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی»(قدس اللّه روحه)من کتاب «التبیان»، فانه الکتاب الذی یقتبس منه ضیاء الحق، و یلوح علیه وراء الصدق، قد تضمن من المعانی الاسرار البدیعة، و احتضن من الالفاظ اللغة الوسیعة، و لم یقنع بتدوینها دون تبیینها و لا بتنمیقها دون تحقیقها، و هو القدوة أستضی‏ء بانواره و أطأ مواقع آثاره غیر انه خلط فی اشیاء مما ذکره فی الاعراب و النحو».
و قال المحدث القمی:
«اما التفسیر فله کتاب«التبیان» الجامع لعلوم القرآن و هو کتاب جلیل کبیر عدیم النظیر فی التفاسیر» 51 .
و قال صاحب الروضات:
«اقول و الکتاب المذکور«التبیان»هو فوق ما یقول و نقول و حسب الدلالة علی اشتماله لجمیل کل مدلول و احتوائه لجلیل کل مشمول مع ندور ما یوجد فیه من احادیث الرسول...» 52 و هکذا تجد الاقوال فی تفسیر التبیان کثیرة نکتفی بهذا القدر 53 و نلخصها فی هذا البیت:
هو البحر من ای النواحی أتیته فلجّته المعروف و الجود ساحله

الهوامش:

(1)اکثر المؤرخین و الترجمین علی ما ذکرناه الا ان «ابن شهر آشوب المازندارنی»(ت 588 ه)ذکر عام(458)و«ابن داودی»ذکر عام(461 ه). انظر«ابن شهر آشوب»:معالم العلماء:114 ش 766، ط الحیدریة-النجف الاشرف(1380 ه).
(2)الفهرست:ص 288 ط جامعة مشهد. انظر رجال النجاشی:277 ط بومبای(1317 ه).
(3)ابن الاثیر:الکامل فی التاریخ:9/139 هامش مروج الذهب.
(4)و(5)السبکی:طبقات الشافعیة الکبری: 3/51 ط مصر.
(6)السیوطی:طبقات المفسرین:1/290 ط لیدن.
(7)تهذیب الاحکام؛ج 1 المقدمة، المطبعة الاسلامیة، طهران.
(8)الطوسی:الفهرست؛314 ط جامعة مشهد.
(9)القاضی«نور اللّه الشوشتری»:مجالس المؤمنین؛ 1/467 المطبعة الاسلامیة، طهران، 1375 ه.
(10)انظر ترجمة المفید فی:
ابن الندیم:الفهرست؛366 ط:بنک التجارة ایران 1346 ه.ش ابن الجوزی:المنتظم؛ 8/13 دائرة المعارف العثمانیة 1359 ه و غیرها.
(11)الفهرست:220.
(12)فوائد رجالیة:3/139.
(13)الفهرست:220.
(14)رجال النجاشی:206.انظر العلامة الحلی، خلاصة لاقوال، 94/ج 1 دار الخلافة، طهران عصرنادر الدین شاه.
(15)شیخ عباس القمی:تحفة الاحباب:324 المطبعة الاسلامیة، طهران(1369 ه) روضات الجنات:6/216.
(16)محسن الامین، اعیان الشیعة:9/160 دار المعارف بیروت 1403 ه.
(17)الحاج نوری، مستدرک الوسائل:3/497 اسلامیة طهران.
(18)رجال الشیخ:216، ایران.
(19)خلاصة الاقوال:72.و جیزه الشیخ البهائی المللحقات بالخلاصة، 63.
(20)النقض:56 و السید حسن الصدر:تاسیس الشیعشة؛339 ط العراق.
(21)السید بحر العلوم:فوائد رجالیه؛3/75، رضا کحالة:معجم المؤلفین؛9/202، و ابو زهره: الامام الصادق-4-؛2/448 دار الفکر العربی.
(22)محسن الامین، اعیان الشیعة؛9/160 دار التعارف للمطبوعات بیروت 1403.
(23)اقا بزرک الطهرانی مقدمة التبیان:1/12.
(24)مستدرک الوسائل:الخاتمة:3/6.5.
(25)التبیان/9/301 محمد:24.
(26)عدة الاصول:المقدمة، مؤسسة آل البیت قم.
(27)المصدر السابق.
(28)تهذیب الاحکام، المقدسة، دار الکتب الاسلامیة 1390 ه.
(29)مستدرک الوسائل:3/756، و اقا بزرک الطهرانی الذریعة:2/14.
(30)تلخیص الشافی:المقدمة، دار الکتب الاسلامیة قم 1394 ه.
(31)مستدرک الوسائل:39/529 و انظر معالم العلماء:9.
(32)الذریعة:1/73، 10/120.
(33)مقدمة التبیان بقلم العلامة الطهرانی:29.
(34)محمد ابو زهرة الامام الصادق(ع)حیاته و عصر:469 دار الفکر العربی.
(35)ذکرت کلمة التبیان مرة واحدة فی القرآن فی سورة النحل الآیة 89 و هی مصدر شاذ.
قال ابن فارس فی مقاییس اللغة ج 1/328:بان الشی‏ء اذا اتضح و انکشف، یبین بیانا و تبیانا.
فخر الدین الطریحی فی مجمع البحرین:6/271 -219 تحقیق احمد الحسینی ط طراوت و بیّن الشی‏ء اذا اوضحه و استبان تبین و الفرق بین البیان و التبیان هو ان البیان جعل الشی‏ء مبینا مع الحجة و هو بالکسیر من المصادر الشاذة قال الجوهری فی الصحاح:لان المصادر انما تجی‏ء علی وزن التفعال(بفتح التاء)کالتکرار و التذکار و لم یجی‏ء بالکسر الا فی التبیان و التلقاء انتهی».
(36)التبیان:9/147، 2/9، 5/454 و هکذا فی مواطن اخری کثیرة جدا.
(37)التبیان 2/46-49-104-155-154- 558-و هکذا.
(38)فهرست المخطوطات لمکتبة آیة اللّه المرعشی النجفی:1/104 و هنک نسخه اخری من سورة السجدة الی سورة الناس فی مکتبة المجلس الوطنی فی طهران تحت رقم(4211).
(39)الذریعة 3/328-331، مط الغری النجف الاشرف 1355.
(40)من تلامیذ ابن زهرة و من مشایخ الاجازة لابن نما و سبط الشیخ الطوسی قال العلامة النوری فی خاتمة المستدرک(3/481):
العالم الجلیل المعروف الذی اذ عن بعلّو مقامه فی العلم و الفهم و التحقیق و...».
(41)الخونساری، روضات الجنات:6/74.
(42)مقدمة التبیان:1/24.
(43)التسلسل:1476 و ذکر فی فهرست مخطوطات المکتبة المذکورة فی ج 1/231.
(44)احداهما فی فهرست المخطوطات للمکتبة المذکورة:12/156 رقم 4584 و الاخری فی 13/218 رقم 5016.
(45)الذریعة:4/225 رقم:1126 یقول:«حواش و ایرادات علی تفسیر التبیان لشیخ الطائفة».
(46)المصدر السابق.
(47)امل الآمل:2/244 و روضات الجنات: 6/275.
(48)مقدمة التبیان:1/24، الذریعة:20/184 185.
(49)قال الحر العاملی فی امل الآمل ج 2/311: الشیخ..فاضل، جلیل، صالح، له کتاب مختصر التبیان فی تفسیر القرآن و کتاب متشابه القرآن و غیر ذلک..».
(50)الفهرست:288 ط جامعة مشهد.
(51)شیخ عباس القمی:الفوائد الرضویة؛470 المکتبة المرکزیة 1327 ه.
(52)الخونساری، روضات الجنات:6/220.
(53)للمزید انظر معالم العلماء:ابن شهر آشوب، السبکی:طبقات الشافعیة 3/51 مصر، تاسیس الشیعة:السید حسن الصدر؛ص 339، فوائد رجالیه السید مهدی بحر العلوم؛ 3/228..و غیرها.
***
المنهج القرآنی..کیف نفهمه
؟ *«لا بدّ لنا من اکتشا المنهج القرآنی فی آیات القرآن من خلال المواقع المتفرقة، و عدم الاکتفاء بالتقاط الآیات المتنوعة لنأخذ کل واحدة بمفردها..فقد تواجهنا مثلا الآیات التی تتحدث عن السیر فی الارض من اجل التعرّف علی ما أصاب الظالمین و الکافرین و المفسدین من نتائج سیئة..و قد نجد الی جانبها الآیات التی تتحدث عن الاعتبار بالعبر التی یذکرها القرآن، فیما یذکره من قصص الامم السالفة و الآیات التی تتحدث عن الکفر، من حیث هو ناشی‏ء من تعطیل الحواس و الطاقات المودعة فی الانسان من اجل المعرفة لا من حیث هو خاضع لشبهة فکریة و ما الی ذلک..
إن مثل هذه الآیات تربطنا بالمنهج القرآنی فی اعتبار التجربة اساسا للمعرفة، الی جانب الأساس العقلی سواء فی ذلک التجربة التی یخوضها الآخرون او التجربة التی یخوضها الانسان بنفسه من خلال عناصر الاحساس و الفکر التی تحتاجها التجربة..لتقیس حالة بحالة مشابهة، و لتفسّر موقفا بموقف مماثل..فان کل هذه الآیات تدعو الی احترام التجربة و اعتبارها وجها من وجوه المعرفة الصادقة و تدفع الی استنطاقها فی اکثر من مجال».
العلامة محمد حسین فضل اللّه

مقالات مشابه

معناشناسی قرآن در تفسیر تبیان شیخ طوسی

نام نشریهعیون

نام نویسندهسیدابراهیم دیباجی, غلامعباس رضایی هفتادری, حسن کاظمی سهلوانی

نقدی بر حدیث های خیالی

نام نشریهفصلنامه بینات

نام نویسندهمهدی حسینیان قمی

غواصان درياي معرفت (قست سوم)

نام نویسندهطاهره نور حسن

غواصان درياي معرفت – (قسمت چهارم)

نام نویسندهطاهره نور حسن

بررسی حدیث های خیالی در مجمع البیان و التبیان

نام نشریهبینات

نام نویسندهاحمد عابدینی